Sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli fon arz edenlerle fon talep edenlerin bir araya geldiği finansal piyasadır. Hisse senedi ve tahvil gibi araçlar bu piyasada işlem görür. Para piyasasından farkı vade yapısıdır: para piyasasında vadeler 1 yılın altındayken sermaye piyasasında 1 yılı aşar.
Sermaye Piyasası Tanımı
Sermaye piyasası, tasarrufların uzun vadeli yatırımlara aktarıldığı sistemin bütünüdür. Bu piyasada bireyler ve kurumlar birikimlerini hisse senedi, tahvil veya yatırım fonu gibi araçlara yatırır. Şirketler ve devlet bu piyasadan büyüme ve altyapı projelerini finanse etmek için kaynak sağlar.
Ekonomik açıdan sermaye piyasası kritik bir işlev görür: tasarrufları verimli yatırımlara yönlendirerek ekonomik büyümeye katkı sağlar. Bir ülkedeki sermaye piyasasının büyüklüğü ve derinliği, o ülkenin finansal gelişmişlik düzeyinin göstergesidir. BİST'in toplam piyasa değeri 2024 yılında 14 trilyon TL seviyesini aştı.
Birincil ve İkincil Piyasa
Sermaye piyasası iki katmandan oluşur: birincil piyasa ve ikincil piyasa.
Birincil piyasa, menkul kıymetlerin ilk kez ihraç edildiği ve yatırımcılarla buluştuğu piyasadır. Halka arz süreçleri burada gerçekleşir. Şirket hisse ihraç ederek veya tahvil çıkararak birincil piyasadan fon toplar. Bu süreçte aracı kurum ihraç fiyatını belirler ve satışı organize eder.
İkincil piyasa, daha önce ihraç edilmiş menkul kıymetlerin yatırımcılar arasında el değiştirdiği piyasadır. Borsa İstanbul'un günlük hisse senedi işlemleri ikincil piyasada gerçekleşir. İkincil piyasanın varlığı menkul kıymetlere likidite kazandırır; yatırımcı dilediği zaman hissesini satabilir.
Sermaye Piyasası Araçları
Sermaye piyasasında işlem gören başlıca araçlar şunlardır:
- Hisse senedi: Şirkette ortaklık payını temsil eder; kar payı ve değer artışından kazanç sağlar.
- Tahvil: 1 yılı aşan vadeli borçlanma senedidir; sabit faiz öder, vade sonunda anapara geri ödenir.
- Yatırım fonu katılma belgesi: Profesyonel yöneticilerin yönettiği portföye ortak olma imkanı sunar.
- Borsa yatırım fonu (ETF): Borsada hisse gibi işlem gören, bir endeksi veya varlık sepetini takip eden fon.
- Varant ve sertifika: Kaldıraçlı yapıda dayanak varlığa bağlı türev nitelikli araçlar.
- Kira sertifikası (sukuk): Faiz içermeyen, varlığa dayalı İslami finans aracı.
BİST - Borsa İstanbul
Borsa İstanbul (BİST), Türkiye'nin tek organize menkul kıymet borsasıdır. 2013 yılında İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, İstanbul Altın Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası'nın birleşmesiyle kuruldu.
BİST birkaç pazardan oluşur. Pay piyasasında hisse senetleri işlem görür; şirketler piyasa değerine göre BİST 100, BİST 50 veya BİST 30 endekslerine dahil edilir. Borçlanma araçları piyasasında devlet ve özel sektör tahvilleri işlem görür. VİOP (Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasası) endeks, hisse senedi, döviz ve emtia üzerine vadeli ve opsiyon sözleşmeleri sunar.
BİST'te işlem saatleri haftaiçi 09:40 ile 18:10 arasındadır (sürekli müzayede). 2024 itibarıyla BİST'te yaklaşık 540 şirketin hissesi işlem görmektedir.
SPK'nın Rolü
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), 6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu çerçevesinde piyasayı düzenler. SPK'nın temel işlevleri şunlardır:
- Aracı kurum ve portföy yönetim şirketlerini lisanslandırmak ve denetlemek
- Halka arz başvurularını değerlendirmek, izahname onaylamak
- Piyasa manipülasyonu ve içeriden öğrenenlerin ticaretini soruşturmak
- Yatırım fonlarının kuruluş ve faaliyet ilkelerini belirlemek
- Finansal tüketicileri koruyucu düzenlemeler yapmak
SPK'nın aldığı kararlar Resmî Gazete'de yayımlanır ve piyasa katılımcıları için bağlayıcıdır. Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) ise aracı kurum iflasları durumunda yatırımcılara belirli limitlerde tazminat öder.
Türkiye'de Sermaye Piyasası
Türkiye sermaye piyasası son on yılda hızlı bir büyüme yaşadı. 2013 yılında yaklaşık 300 olan BİST'teki şirket sayısı 2024'te 540'a ulaştı. Piyasa derinleşti; bireysel yatırımcı sayısı 2023-2024 döneminde 10 milyonu geçti.
Enflasyon ortamında yatırımcıların hisse senedine yönelmesi piyasanın büyümesini hızlandırdı. BİST 100 endeksi 2022-2024 döneminde nominal bazda yüksek getiri sağladı. Ancak dolar bazlı getiriler enflasyon etkisiyle daha sınırlı kaldı.
Türkiye'de sermaye piyasasının geliştirilmesi için birkaç yapısal reform sürmektedir. Kurumsal yatırımcı tabanının güçlendirilmesi, bireysel emeklilik sisteminden borsa yönlendirmesi ve yabancı yatırımcı çekme politikaları bu reformların başında gelir. BİST'in derinleşmesi ve TL'nin değer istikrarının sağlanması piyasanın uzun vadeli gelişimi için belirleyicidir.