Türev piyasalar, değeri başka bir varlığa bağlı finansal sözleşmelerin (türev araçların) alınıp satıldığı piyasalardır. Bu sözleşmeler, dayanak varlık olarak hisse senedi, döviz, emtia, faiz oranı veya endeks kullanır. İki ana kategoride incelenir: organize borsalar ve tezgah üstü (OTC) piyasalar.
Türev Piyasaların Tarihsel Gelişimi
Türev piyasaların temeli 19. yüzyılın ortasına dayanır. Chicago Board of Trade (CBOT), 1848 yılında tahıl alım satımını düzenlemek için kuruldu. İlk standartlaştırılmış vadeli işlem sözleşmeleri 1865'te CBOT'ta işlem görmeye başladı.
Finansal türevlerin büyümesi 1970'li yıllarda hız kazandı. Bretton Woods sisteminin çöküşüyle döviz kurları dalgalanmaya başladı ve kur riskini yönetmek için türev araçlara talep arttı. Chicago Mercantile Exchange (CME), 1972'de döviz vadeli işlemlerini başlattı.
Türkiye'de organize türev piyasası, 2005 yılında İzmir Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası (VOB) ile kuruldu. 2013'te Borsa İstanbul bünyesine alınarak VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) adıyla faaliyetini sürdürmektedir.
Organize Türev Borsaları
Organize borsalarda standartlaştırılmış sözleşmeler işlem görür. Sözleşme büyüklüğü, vade tarihi ve uzlaşma yöntemi borsa tarafından belirlenir. Takas merkezi (clearing house) her işlemde karşı taraf riski üstlenir; bu nedenle alıcı ve satıcı birbirlerini tanımak zorunda değildir.
Organize borsalarda şeffaflık yüksektir. Fiyatlar ve işlem hacimleri kamuoyuyla anlık paylaşılır. Teminat sistemi ve günlük kar-zarar uzlaşması (mark-to-market) karşı taraf riskini minimize eder. Borsa İstanbul VİOP, Türkiye'nin organize türev borsasıdır.
Tezgah Üstü (OTC) Türev Piyasalar
OTC piyasalarda sözleşmeler iki taraf arasında bireysel olarak müzakere edilir. Standart sözleşme şartları yoktur; miktar, vade ve fiyat belirleme yöntemi taraflara göre özelleştirilir. Forward sözleşmeler, swaplar ve egzotik opsiyonlar genellikle OTC piyasada işlem görür.
OTC piyasanın büyüklüğü organize borsaların çok üzerindedir. Bank for International Settlements (BIS) verilerine göre küresel OTC türev piyasasının nominal değeri 700 trilyon doların üzerindedir. Bu rakamın büyük bölümü faiz swaplarından oluşur.
OTC piyasanın temel riski karşı taraf riskidir. 2008 küresel finansal krizi, OTC türev piyasalarındaki denetimsizliğin sistemik riske nasıl dönüşebileceğini gösterdi. Bu krizin ardından G20 ülkeleri OTC türevlerinin merkezi takas kurumlarından geçirilmesi için düzenleme yaptı.
| Özellik | Organize Borsa | OTC Piyasa |
|---|---|---|
| Standartlaştırma | Yüksek (borsa belirler) | Düşük (taraflara özgü) |
| Karşı Taraf Riski | Takas merkezi üstlenir | Taraflar üstlenir |
| Şeffaflık | Yüksek | Düşük |
| Esneklik | Düşük | Yüksek |
| Örnek | VİOP, CME, Eurex | Forward, swap, egzotik opsiyon |
Türev Piyasalarda Kullanım Amaçları
Türev piyasaların üç temel kullanım amacı vardır: riskten korunma (hedging), spekülasyon ve arbitraj.
Riskten korunma amacıyla türev araç kullananlar mevcut pozisyonlarını olası olumsuz fiyat hareketlerine karşı sigortalar. Türk ihracatçı bir firma, dolar gelirini TL'ye çevirirken kur riskini forward sözleşmesiyle yönetebilir. Bir yatırım fonu, hisse portföyünü VİOP endeks vadeli satışıyla piyasa düşüşlerine karşı koruyabilir.
Spekülatörler, fiyat yönüne dair beklentilerini kaldıraçlı biçimde pozisyona dönüştürmek için türev araçları kullanır. Arbitrajcılar ise birbirine bağlı piyasalar arasındaki fiyat farklılıklarından risksiz kazanç elde etmeye çalışır.
Türkiye'de Türev Piyasalar
Borsa İstanbul VİOP'ta hisse senedi, endeks, döviz, faiz ve emtia dayanaklı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri işlem görür. VİOP'ta günlük işlem hacmi 2023 yılı itibarıyla onlarca milyar TL düzeyine ulaştı.
Türkiye'de OTC türev piyasası ağırlıklı olarak bankalar arasında ve büyük kurumsal müşterilere yönelik işlemlerden oluşur. BDDK ve SPK bu piyasayı düzenler. Bireysel yatırımcılar OTC piyasaya doğrudan değil, aracı kurumlar üzerinden erişebilir.