Opsiyon, alıcıya belirli bir varlığı önceden belirlenen fiyattan (kullanım fiyatı) belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren sözleşmedir. Bu hak için prim ödenir. Satıcı ise alıcının hakkını kullanması durumunda yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır.
Opsiyon Tanımı
Opsiyon sözcüğü Latince "optio" kelimesinden gelir, seçenek anlamı taşır. Finansal opsiyon sözleşmesi iki taraf arasında kurulur: alıcı (uzun pozisyon) ve satıcı (kısa pozisyon veya yazıcı). Alıcı ödediği prim karşılığında hak kazanır; bu hakkı kullanıp kullanmamak tamamen alıcıya bırakılmıştır.
Opsiyon sözleşmelerinin dört temel unsuru vardır: dayanak varlık, kullanım fiyatı (strike price), vade tarihi ve prim. Dayanak varlık hisse senedi, endeks, döviz, emtia veya faiz oranı olabilir. Kullanım fiyatı, hakkın hangi fiyattan kullanılacağını belirler. Vade tarihi, hakkın ne zamana kadar geçerli olduğunu gösterir. Prim ise bu sözleşmeyi satın almanın maliyetidir.
Call ve Put Opsiyon Farkı
İki temel opsiyon türü vardır: call (alım) ve put (satım).
| Özellik | Call Opsiyon (Alım) | Put Opsiyon (Satım) |
|---|---|---|
| Verdiği hak | Dayanak varlığı alma hakkı | Dayanak varlığı satma hakkı |
| Kar senaryosu | Fiyat kullanım fiyatının üzerine çıkarsa | Fiyat kullanım fiyatının altına düşerse |
| Maksimum kayıp | Ödenen prim | Ödenen prim |
| Maksimum kazanç | Teorik olarak sınırsız | Fiyat sıfıra kadar düşerse: K. Fiyatı - Prim |
| Kullanım yönü | Yükselen piyasa beklentisi | Düşen piyasa beklentisi veya koruma |
Opsiyon Fiyatlama: Prim, Kullanım Fiyatı ve Vade
Opsiyon priminin belirlenmesi karmaşık bir hesaplamayı gerektirir. Primsiz içsel değer (intrinsic value) ve zaman değeri (time value) olmak üzere iki bileşenden oluşur.
İçsel değer, opsiyon şu an kullanılsaydı elde edilecek kârdır. Kullanım fiyatı 100 TL olan bir call opsiyon için dayanak varlık fiyatı 110 TL ise içsel değer 10 TL'dir. Dayanak varlık fiyatı kullanım fiyatının altındaysa call için içsel değer sıfırdır.
Zaman değeri, vade tarihine kadar kalan süre boyunca fiyatın lehte hareket edebileceği olasılığının prim içindeki karşılığıdır. Vade uzadıkça zaman değeri artar; vadeye yaklaştıkça azalır. Vade sonunda zaman değeri tamamen eriyip sıfıra ulaşır; bu duruma "theta decay" denir.
Opsiyonların fiyatlamasında en yaygın kullanılan model Black-Scholes formülüdür. Bu formülün girdileri: dayanak varlık fiyatı, kullanım fiyatı, vadeye kalan süre, risksiz faiz oranı ve oynaklık (volatilite). Volatilite ne kadar yüksekse, opsiyon primi o kadar pahalı olur.
Opsiyon Stratejileri
Tek bir opsiyon almak veya satmak en temel stratejidir. Bunun ötesinde birkaç opsiyon sözleşmesini birleştiren stratejiler de kullanılır:
- Covered call: Hisse senedi portföyü üzerine call opsiyon satmak. Prim geliri elde edilir; ancak fiyat çok yükselirse üst kazanç sınırlanır.
- Protective put: Portföyü korumak için put opsiyon satın almak. Fiyat düşerse kayıp sınırlandırılır; bir tür sigorta işlevi görür.
- Straddle: Aynı dayanak varlık, aynı kullanım fiyatı ve aynı vadede hem call hem put almak. Fiyat hangi yönde sert hareket ederse karlı olur; yatay piyasada prim kaybedilir.
- Bull call spread: Düşük kullanım fiyatlı call alıp, yüksek kullanım fiyatlı call satmak. Maliyet azalır; ancak kazanç da sınırlıdır.
VİOP'ta Opsiyon İşlemleri
Türkiye'de opsiyon işlemleri Borsa İstanbul bünyesindeki VİOP'ta gerçekleşir. 2014 yılında başlayan opsiyon işlemleri, hisse senedi ve endeks opsiyonlarıyla hayata geçti. Sonraki yıllarda döviz opsiyonları ve altın opsiyonları da eklendi.
VİOP'ta en çok işlem gören opsiyon sözleşmeleri BIST 30 endeksi üzerine yazılanlardır. Her sözleşme için minimum lot büyüklüğü, vade tarihleri ve teminat oranları BİST tarafından standart biçimde belirlenir. VİOP opsiyonları Avrupa tipidir; yani sadece vade sonunda kullanılabilir. Bazı bireysel hisse opsiyonları ise Amerikan tipidir; vade öncesinde her an kullanılabilir.
2024 itibarıyla VİOP'ta opsiyon işlem hacmi toplam türev hacmin yaklaşık yüzde 15-20'sini oluşturuyordu. Vadeli sözleşmelere kıyasla daha karmaşık yapısı nedeniyle opsiyon piyasasının büyüklüğü futures piyasasından düşük seyrediyor.
Opsiyonun Avantaj ve Riskleri
Opsiyon alıcısının en büyük avantajı sınırlı risk ve sınırsız kazanç asimetrisidir. Ödenen prim maksimum kayıptır; fiyat beklenen yönde hareket ederse kazanç teorik olarak sınırsızdır.
Öte yandan opsiyon satıcısı tersine bir profil taşır: prim geliri sınırlı, kayıp riski büyük hatta sınırsız olabilir. Bu nedenle opsiyon satıcılığı (yazıcılık) daha ileri düzey bir strateji olarak değerlendirilir.
Zaman değeri erimesi (theta decay), opsiyon alıcısı açısından önemli bir dezavantajdır. Fiyat yatay seyrederse, dayanak varlık beklenen yönde hareket etmezse, ödenen prim zamanla eriyebilir. Volatilite düştüğünde de opsiyon primlerinin değeri azalır. Bu nedenle doğru fiyat yönünü tahmin etmek yetmez; hareketin ne zaman ve ne şiddetle gerçekleşeceğini de öngörmek gerekir.