Türev araçlar, değeri başka bir finansal varlığa, endekse veya göstergeye bağlı olan sözleşmelerdir. Bu dayanak varlık; hisse senedi, döviz, emtia, faiz oranı veya kredi riski olabilir. Futures, forward, opsiyon ve swap başlıca türev araç türleridir.
Türev Araç Neden Kullanılır?
Türev araçlar üç temel amaçla kullanılır. Riskten korunma (hedging) amacıyla kullanıldığında mevcut portföy veya ticari pozisyonun olumsuz fiyat hareketlerine karşı sigortalanması hedeflenir. Spekülasyon amacıyla kullanıldığında kaldıraçlı biçimde yönlü pozisyon alınır. Arbitraj amacıyla ise piyasalar arasındaki fiyat farklılıklarından risksiz kazanç elde edilmeye çalışılır.
Türev araçlar aynı zamanda fiyat keşfine katkı sağlar. Vadeli piyasalar, spot piyasanın gelecekteki fiyatına ilişkin piyasa beklentisini yansıtır. Tarım ürünleri futures fiyatları, çiftçilerin ürünlerini ne fiyattan satacağına dair öncü bir gösterge işlevi görür.
Futures Sözleşmeleri
Futures, organize borsalarda standartlaştırılmış koşullarda işlem gören vadeli sözleşmelerdir. Sözleşme büyüklüğü, vade tarihi ve uzlaşma yöntemi borsa tarafından belirlenir. Takas merkezi karşı taraf riskini üstlenir; tüm pozisyonlar günlük olarak piyasaya göre değerlenir.
Türkiye'de Borsa İstanbul VİOP'ta endeks, hisse senedi, döviz, faiz ve emtia dayanaklı futures sözleşmeleri işlem görür. Küresel ölçekte CME Group (ABD), Eurex (Almanya) ve ICE (İngiltere/ABD) en büyük futures borsaları arasındadır.
Forward Sözleşmeleri
Forward, tezgah üstü (OTC) piyasada iki taraf arasında özelleştirilmiş koşullarda yapılan vadeli alım satım sözleşmesidir. Standart bir büyüklüğü yoktur; miktar, vade ve fiyatlama yöntemi taraflara göre belirlenir. Karşı taraf riski forward'ın temel dezavantajıdır.
Döviz forwardı, ihracatçı ve ithalatçı şirketlerin kur riskini yönetmek için kullandığı en yaygın türev araçtır. Türkiye'de bankalar, kurumsal müşterilerine döviz forward işlemi sunar.
Opsiyon Sözleşmeleri
Opsiyon, alıcısına belirli bir varlığı önceden belirlenen fiyattan (kullanım fiyatı / strike price) belirli bir tarihte veya tarihe kadar alma ya da satma hakkı tanıyan sözleşmedir. Bu bir haktır, yükümlülük değildir. Alıcı bu hakkı kullanıp kullanmamakta serbesttir; bu esneklik karşılığında satıcıya prim öder.
İki temel opsiyon türü vardır: alma hakkı tanıyan call opsiyonu ve satma hakkı tanıyan put opsiyonu. Kullanım tarihine göre ise Avrupa tipi (yalnızca vade günü kullanılabilir) ve Amerikan tipi (vadeye kadar her gün kullanılabilir) opsiyonlar ayrımı yapılır.
VİOP'ta BIST 30 ve döviz dayanaklı opsiyon sözleşmeleri işlem görür. Opsiyonların fiyatlaması Black-Scholes modeli veya ikili ağaç modeli gibi matematiksel yöntemlerle yapılır.
| Araç | Piyasa | Yükümlülük | Prim |
|---|---|---|---|
| Futures | Organize borsa | Her iki taraf için | Yok |
| Forward | OTC | Her iki taraf için | Yok |
| Opsiyon | Borsa veya OTC | Yalnızca satıcı için | Alıcı öder |
| Swap | OTC | Her iki taraf için | Yok (nakit akışı takası) |
Swap Sözleşmeleri
Swap, iki tarafın belirli bir dönem boyunca nakit akışlarını karşılıklı olarak değiştirdiği sözleşmedir. En yaygın türü faiz swapıdır. Sabit faiz ödeyen taraf karşılığında değişken faiz alır, diğer taraf ise tam tersi bir pozisyon alır. Böylece her iki taraf da borç yapısını yönetebilir.
Döviz swapı ise iki farklı para biriminde borçlanma maliyetlerini takas etmek için kullanılır. Bir Türk şirketi TL borçlanabilirken dolar borçlanmak isteyebilir; dolar borçlanabilen bir yabancı şirketle swap yaparak her iki taraf da avantajlı koşullara kavuşabilir.
Türev Araçların Kullanım Alanları
Kurumsal şirketler, döviz ve emtia risklerini yönetmek için türev araçlara başvurur. Bir havayolu şirketi yakıt maliyetini kilitlemek için ham petrol futures sözleşmesi kullanır. Bir ihracatçı kur riskini forward veya opsiyonla yönetir.
Yatırım fonları ve emeklilik fonları portföy riskini kontrol altında tutmak için endeks opsiyonu veya futures kullanır. Bankalar bilanço yönetimi için faiz swapı yapar. Bireysel yatırımcılar ise VİOP'ta kaldıraçlı spekülasyon veya portföy koruması amacıyla futures ve opsiyon işlemi yapabilir.