Teorik fiyat, vadeli işlem sözleşmesinin bugünkü spot fiyatı, taşıma maliyeti ve sözleşme vadesine göre hesaplanan matematiksel değeridir. Piyasada oluşan gerçek vadeli fiyatın ne kadar olması gerektiğini gösterir. Spot fiyat ile vadeli fiyat arasındaki fark, taşıma maliyeti modeli üzerinden açıklanır.
Teorik Fiyat Nasıl Hesaplanır?
Teorik fiyat hesaplamasında kullanılan temel formül şudur: Teorik Fiyat = Spot Fiyat × (1 + Faiz Oranı × Gün/365). Bu formül, taşıma maliyeti modelini (cost of carry) yansıtır. Faiz oranı olarak genellikle risksiz faiz oranı, yani devlet tahvili getirisi kullanılır.
Örneğin, bir hisse senedinin bugünkü fiyatı 100 TL, yıllık risksiz faiz oranı %40 ve vadeye kalan gün sayısı 90 ise teorik fiyat şu şekilde hesaplanır: 100 × (1 + 0,40 × 90/365) = 100 × 1,0986 = 109,86 TL. Bu hesaplama, sözleşmenin teorik değerinin 109,86 TL olduğunu gösterir.
Hesaplamaya temettü beklentisi de dahil edilebilir. Temettü ödemesi beklenen bir hisse için formül şöyle değişir: Teorik Fiyat = (Spot Fiyat - Temettü Bugünkü Değeri) × (1 + Faiz × Gün/365). Temettü beklentisi teorik fiyatı düşürür.
Taşıma Maliyeti Modeli
Taşıma maliyeti (cost of carry), bir varlığı bugün satın alıp vadeye kadar elde tutmanın toplam maliyetidir. Bu maliyet faiz giderini, depolama maliyetini ve sigorta giderini kapsar. Finansal varlıklar için depolama ve sigorta maliyeti genellikle ihmal edilir; baskın faktör finansman maliyeti, yani faizdir.
VİOP'taki endeks vadeli işlemlerinde spot fiyat olarak BIST 100 endeks değeri alınır. Faiz oranı olarak ise Borsa İstanbul'un belirlediği referans oran veya TCMB politika faizine yakın bir oran kullanılır. Endeks sözleşmelerinde temettü etkisi de modele eklenir.
Emtia vadeli işlemlerinde depolama maliyeti önemli rol oynar. Ham petrol veya tahıl gibi fiziksel teslimatlı sözleşmelerde depolama, sigorta ve taşıma giderleri teorik fiyata yansıtılır. Bu nedenle emtia vadeli fiyatları finansal varlık vadeli fiyatlarına göre daha karmaşık bir yapı sergiler.
Piyasa Fiyatı ile Teorik Fiyat Farkı
Piyasada gerçekleşen vadeli fiyat ile teorik fiyat her zaman örtüşmez. Aradaki farka baz denir. Baz pozitif veya negatif olabilir. Piyasa fiyatı teorik fiyatın üzerindeyse sözleşme primli, altındaysa iskontolu işlem görüyor demektir.
Bu fark arbitraj fırsatı doğurur. Piyasa fiyatı teorik fiyatın üzerinde ise arbitrajcılar spot piyasada varlık alıp vadeli piyasada satar. Piyasa fiyatı teorik fiyatın altında ise tam tersi pozisyon kurar. Arbitraj faaliyeti piyasa fiyatını teorik fiyata yaklaştırır.
Türkiye piyasalarında özellikle yüksek faiz dönemlerinde teorik fiyat ile piyasa fiyatı arasındaki baz genişleyebilir. Yatırımcıların faiz beklentileri ve likidite koşulları bu farklılığı belirler.
| Durum | Piyasa Fiyatı | Arbitraj Stratejisi |
|---|---|---|
| Primli | Teorik fiyatın üzerinde | Spot al, vadeli sat |
| İskontolu | Teorik fiyatın altında | Spot aç (short), vadeli al |
| Dengede | Teorik fiyata eşit | Arbitraj fırsatı yok |
VİOP'ta Teorik Fiyat Kullanımı
Borsa İstanbul VİOP'ta teorik fiyat, sözleşme açılışında referans değer olarak kullanılır. Piyasa yapıcılar, işlem yaparken teorik fiyatı baz alarak fiyat kotasyonu verir. Uzlaşma fiyatı hesaplamasında da teorik fiyatın etkisi vardır.
BIST 30 ve BIST 100 endeks vadeli sözleşmeleri için teorik fiyat, Borsa İstanbul tarafından her gün açıklanır. Yatırımcılar bu değeri takip ederek sözleşmenin ucuz mu pahalı mı işlem gördüğünü değerlendirebilir. Teorik fiyattan sapma, piyasa katılımcılarının faiz ve temettü beklentisini yansıtır.
Hisse senedi vadeli işlem sözleşmelerinde şirketin temettü takvimi teorik fiyatı doğrudan etkiler. Temettü ödemesi yapılacak dönem içinde vadelenen sözleşmelerde teorik fiyat daha düşük hesaplanır. Bu durum, temettü beklentisi olan yatırımcılar için önemli bir planlama aracıdır.
Teorik Fiyatın Sınırlılıkları
Teorik fiyat modeli bazı varsayımlara dayanır. Risksiz faiz oranının sabit kaldığı, arbitrajın maliyetsiz yapılabildiği ve piyasanın likit olduğu varsayılır. Gerçek piyasalarda bu koşullar tam karşılanmaz.
Türkiye gibi yüksek enflasyon ve faiz oynaklığının yüksek olduğu piyasalarda teorik fiyat hesaplaması daha belirsizleşir. Kullanılacak faiz oranı seçimi sonucu önemli ölçüde etkiler. Kısa vadeli sözleşmelerde model daha güvenilir çalışır.
Opsiyon fiyatlamada da teorik fiyat kavramı kullanılır. Black-Scholes veya ikili ağaç modelleri, opsiyonun teorik değerini hesaplar. Bu değer piyasa fiyatıyla karşılaştırılarak opsiyonun ucuz mu pahalı mı olduğu değerlendirilir.