Spot fiyat, bir varlığın piyasada anlık olarak işlem gördüğü fiyattır. Vadeli fiyat ise aynı varlığın gelecekteki bir tarihte teslim edilmek üzere bugün belirlenen fiyatıdır. Bu iki fiyat arasındaki ilişki, piyasanın contango mu yoksa backwardation mu yapısında olduğunu ortaya koyar.
Spot Fiyat Nedir?
Spot fiyat, bir varlığın hemen (veya çok kısa sürede, genellikle T+2 işgünü içinde) teslim edilmesi koşuluyla geçerli olan piyasa fiyatıdır. Döviz piyasasında spot işlem, işlem tarihini izleyen ikinci iş günü valörünü ifade eder. Hisse senedinde ise T+2 uzlaşma kuralı geçerlidir.
Emtia piyasalarında spot fiyat, fiziksel teslimatlı işlemlerde belirlenir. Londra Metal Borsası'nda (LME) bakır spot fiyatı, Türkiye'deki bir fabrikacının o günkü hammadde maliyetini doğrudan etkiler. Petrolde ise WTI ve Brent ham petrolün spot fiyatları küresel referans noktasıdır.
Vadeli Fiyat ile Spot Fiyat Arasındaki Fark
Normal piyasa koşullarında vadeli fiyat, spot fiyatın üzerindedir. Bu durum taşıma maliyeti modeliyle açıklanır: depolama gideri, finansman maliyeti ve sigorta masrafları vadeli fiyatı spot fiyatın üzerine çıkarır. Vade uzadıkça bu maliyet birikimi artar, dolayısıyla uzak vadeli sözleşmelerin fiyatı daha yüksek olur.
Farkın sayısal ifadesi "baz" olarak adlandırılır: Baz = Vadeli Fiyat - Spot Fiyat. Baz pozitifse ve vadeli fiyat spot fiyatın üzerindeyse piyasa contango yapısındadır. Baz negatifse, yani spot fiyat vadeli fiyatın üzerindeyse backwardation söz konusudur.
Contango Nedir?
Contango, vadeli fiyatların spot fiyatın üzerinde seyrettiği piyasa yapısıdır. Finansal varlıklarda normal koşullar altında contango beklenen bir durumdur. Faiz oranı pozitif olduğu sürece ileride teslim edilecek bir varlığın bugünkü teslimata göre daha pahalı fiyatlanması mantıklıdır.
Emtia piyasasında contango durumunda arbitrajcılar fiziksel varlığı spot piyasada alır, depolar ve aynı anda vadeli piyasada satar. Bu strateji "cash and carry arbitrage" olarak bilinir. Arbitraj faaliyeti vadeli fiyatı aşağı, spot fiyatı yukarı çekerek farkı kapama eğilimindedir.
Contango piyasasında uzun vadeli futures pozisyonu tutan yatırımcılar "roll cost" (rulo maliyeti) öder. Yaklaşan vadeli sözleşmeyi daha pahalı uzak vadeye çevirirken sürekli kayıp oluşur. Bu durum, petrol veya emtia ETF'lerinin spot performansın altında kalmasının temel nedenidir.
Backwardation Nedir?
Backwardation, spot fiyatın vadeli fiyatın üzerinde olduğu piyasa yapısıdır. Bu durum genellikle kısa vadeli arz sıkışıklığını yansıtır. Piyasa katılımcıları varlığa şimdi yüksek talep duyar, bu da spot fiyatı vadeli fiyatın üzerine çıkarır.
Petrol piyasasında backwardation, stoklarda keskin düşüş veya arz kesintisi dönemlerinde görülür. 2021-2022 döneminde enerji piyasalarında yoğun backwardation yaşandı; Brent ham petrolün spot fiyatı 6 aylık vadeli sözleşmenin 5-10 dolar üzerinde işlem gördü.
Backwardation piyasasında futures pozisyonu taşıyan yatırımcılar avantajlıdır. Pozisyon bir sonraki vadeye çevirildiğinde daha ucuz fiyattan alım yapılır. Bu duruma "pozitif rulo getirisi" denir.
| Özellik | Contango | Backwardation |
|---|---|---|
| Vadeli / Spot | Vadeli > Spot | Spot > Vadeli |
| Normal Durum | Finansal varlıklar | Arz sıkışıklığı dönemleri |
| Rulo Maliyeti | Negatif (kayıp) | Pozitif (kâr) |
| Örnek | Altın, hisse endeksi | Ham petrol (arz krizi) |
Vadeli Fiyat Yakınsaması
Vade tarihine yaklaştıkça vadeli fiyat ile spot fiyat birbirine yaklaşır. Bu olguya "yakınsama" (convergence) denir. Vade günü geldiğinde teorik olarak iki fiyat eşitlenir. Yakınsama olmazsa risksiz arbitraj fırsatı doğar.
Yakınsama süreci arbitrajcılar tarafından sağlanır. Eğer vade yaklaşırken farklar kapanmıyorsa piyasa katılımcıları açığı kapatmak için pozisyon alır. Bu mekanizma, vadeli piyasaların fiyat keşfine katkısının temelini oluşturur.
Türkiye Piyasalarında Uygulama
VİOP'ta işlem gören BIST 30 vadeli sözleşmelerinde contango yapısı tipiktir. Yüksek faiz ortamında endeks vadeli sözleşmelerinin teorik primli işlem görmesi beklenir. Ancak beklenti ve arz-talep dinamiklerine göre bu yapı değişebilir.
Döviz vadeli işlemlerinde ise faiz farkı belirleyici etkendir. USD/TRY vadeli sözleşmeleri, Türkiye ile ABD arasındaki faiz farkını yansıtır. Türkiye faiz oranı ABD faizinin üzerinde olduğu sürece TL cinsinden dolar vadeli sözleşmesi primli işlem görür.