Futures işlemleri, organize borsalarda işlem gören standartlaştırılmış vadeli sözleşmelerdir. Alıcı ve satıcı, belirlenen tarihte belirlenen fiyattan alım satım yapmayı taahhüt eder. Takas merkezi karşı taraf riski üstlenir; günlük kar-zarar uzlaşması yapılır.
Futures Sözleşmesi Nedir?
Futures sözleşmesi, belirli miktarda bir varlığın (hisse senedi, döviz, emtia, endeks) gelecekteki bir tarihte belirlenen fiyattan teslim edilmesini ya da nakit uzlaşma yapılmasını öngören standartlaştırılmış sözleşmedir. Sözleşme büyüklüğü, vade tarihi ve uzlaşma yöntemi borsa tarafından belirlenir.
Futures'ta taraflar sözleşmeye girerken birbirlerini tanımak zorunda değildir. Takas merkezi (clearing house) her işlemin karşı tarafı olarak araya girer. Bu yapı karşı taraf riskini ortadan kaldırır ve piyasanın güvenilirliğini artırır.
Teminat Sistemi Nasıl Çalışır?
Futures işlemlerinde pozisyon açmak için teminat yatırmak zorunludur. İki tür teminat vardır: başlangıç teminatı (initial margin) ve sürdürme teminatı (maintenance margin). Başlangıç teminatı, pozisyon açılırken yatırılan minimum tutardır. Sürdürme teminatı ise hesapta bulunması gereken minimum bakiyedir.
Her gün seans kapanışında pozisyonlar güncel fiyata göre değerlenir. Buna mark-to-market (piyasaya göre değerleme) denir. Değerleme sonucu kâr elde edilmişse hesaba yazılır, zarar oluşmuşsa hesaptan düşülür. Hesap bakiyesi sürdürme teminatının altına düşerse teminat tamamlama çağrısı (margin call) gelir.
VİOP'ta teminat oranları sözleşme türüne ve piyasa koşullarına göre Borsa İstanbul tarafından belirlenir. BIST 30 endeks vadeli sözleşmeleri için başlangıç teminatı oranı genellikle sözleşme değerinin %10-15'i civarındadır.
Uzlaşma Yöntemleri
Futures sözleşmelerinde iki uzlaşma yöntemi vardır: fiziksel teslimat ve nakit uzlaşma. Fiziksel teslimatlı sözleşmelerde vade geldiğinde alıcı ödemeyi yapar, satıcı varlığı teslim eder. Emtia futures'larının büyük bölümü fiziksel teslimatlıdır; ancak pratikte vade öncesi ters pozisyon alınarak kapatılır.
Nakit uzlaşmalı sözleşmelerde fiziksel teslimat yapılmaz. Vade tarihinde uzlaşma fiyatı ile pozisyon giriş fiyatı arasındaki fark nakit olarak hesaplara yansır. VİOP'taki endeks ve döviz vadeli sözleşmelerinin büyük çoğunluğu nakit uzlaşmalıdır.
| VİOP Sözleşmesi | Büyüklük | Uzlaşma | Vade |
|---|---|---|---|
| BIST 30 Endeks | Endeks × 10 TL | Nakit | Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim, Aralık |
| USD/TRY | 1.000 USD | Nakit | Her ay |
| EUR/TRY | 1.000 EUR | Nakit | Her ay |
| Altın | 100 gr | Fiziksel veya nakit | Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim, Aralık |
Futures ile Riskten Korunma
Futures'ın en temel kullanım amacı riskten korunmadır. 100.000 TL değerinde BIST 30 hisse senedi portföyü taşıyan bir yatırımcı, piyasanın düşeceğini düşünüyorsa BIST 30 vadeli sözleşmelerinde kısa pozisyon açarak korunma sağlayabilir.
Döviz futures ile ihracatçılar ve ithalatçılar kur riskini yönetir. Bir ihracatçı, gelecekte elde edeceği dolar gelirini bugünden sabitlemek için USD/TRY vadeli sözleşmesinde kısa pozisyon açar. Kur düşse bile sözleşme kâr sağlar ve bu kâr fiziksel piyasadaki kaybı dengeler.
Kaldıraç ve Risk Yönetimi
Futures işlemlerinin en önemli özelliği kaldıraçtır. Teminat oranı %10 olan bir sözleşmede 10.000 TL teminatla 100.000 TL değerinde pozisyon açılabilir; bu 10:1 kaldıraç anlamına gelir. Fiyat %1 yükselirse 1.000 TL, yani teminatın %10'u kâr sağlanır. Ters yönde aynı hareket ise teminatın %10'unun kaybına neden olur.
Kaldıraç riski yönetimini zorunlu kılar. Pozisyon büyüklüğünü hesap büyüklüğüne göre ayarlamak, stop-loss kullanmak ve teminat marjını sürdürme seviyesinin makul ölçüde üzerinde tutmak temel risk yönetimi prensipleridir.
Margin call geldiğinde yatırımcının ek teminat yatırması ya da pozisyonu kapatması gerekir. Yatırımcı bu çağrıya yanıt vermezse aracı kurum pozisyonu piyasa fiyatından kapatabilir.