Temerrüt, bir borçlunun vadesi gelen borç yükümlülüğünü yerine getirememesi durumudur. İngilizce karşılığı "default" olan bu kavram bireyler, şirketler ve ülkeler için geçerlidir. Temerrüt, yatırım piyasalarında ciddi fiyat hareketlerine ve kredi derecelendirme değişikliklerine yol açar.
Temerrüt Ne Demektir?
Temerrüt, Türk Ticaret Kanunu ve Borçlar Kanunu çerçevesinde borcun vadesinde ödenmemesi olarak tanımlanır. Bir borçlu vadesi gelmiş bir ödemeyi zamanında yapamazsa temerrüde düşmüş sayılır. Bu durum, alacaklıya ek haklar tanır; gecikme faizi talep edebilir, teminatları paraya çevirebilir veya yasal yollara başvurabilir.
Finansal piyasalar açısından temerrüt kavramı daha geniş bir anlam taşır. Tahvil ödemesi yapılamaması, kredi taksitinin atlanması veya bir devletin dış borçlarını ödeyememesi temerrüt kapsamındadır. Bu gelişmeler ilgili varlıkların fiyatlarını ve kredi riskini doğrudan etkiler.
Temerrüt Türleri
Bireysel temerrüt, kişinin kredi kartı borcu, konut kredisi veya tüketici kredisi ödemelerini aksatmasıdır. Bankalar belirli gün sayısı aşıldıktan sonra krediyi takibe alır. Türkiye'de genellikle 90 gün gecikme temerrüt eşiği olarak kabul edilir.
Kurumsal temerrüt, şirketlerin bono, tahvil veya banka kredisi ödemelerini yerine getirememesidir. Bu durumda kredi derecelendirme kuruluşları (Moody's, S&P, Fitch) şirketin notunu düşürür. Tahvil fiyatları sert geriler ve yatırımcılar zarar görür.
Egemen temerrüt (sovereign default) ise bir devletin dış veya iç borçlarını ödeyememesidir. Tarihte Arjantin (2001, 2014, 2020), Yunanistan (2012) ve Rusya (1998) egemen temerrüt yaşayan ülkeler arasındadır. Bu tür temerrütler ilgili ülkenin para birimini, tahvil faizlerini ve hisse senetlerini ağır biçimde etkiler.
Temerrüt Riski ve Kredi Derecelendirmesi
Temerrüt riski, bir borçlunun yükümlülüklerini yerine getirememe olasılığıdır. Kredi derecelendirme kuruluşları bu riski harflerle derecelendirir. Yatırım yapılabilir seviye AAA'dan BBB-'ye kadar uzanır. BB ve altı "spekülatif" ya da "çöp" (junk) tahvil olarak adlandırılır.
Türkiye'nin kredi notu zaman içinde değişmiştir. 2024 itibarıyla Fitch Türkiye'ye BB+ notu vermiştir; bu yatırım yapılabilir seviyenin bir basamak altındadır. Kredi notunun düşmesi, borçlanma maliyetini artırır ve yabancı sermaye girişini olumsuz etkiler.
Temerrüt Spread'i (CDS) Nedir?
Kredi Temerrüt Takası (Credit Default Swap, CDS), bir ülke veya şirketin borcunu ödeyememesi durumuna karşı alınan sigortadır. CDS spread'i, bu sigortanın maliyetini gösterir ve temerrüt riskinin piyasa tarafından nasıl fiyatlandığını yansıtır.
Türkiye 5 yıllık CDS spread'i yüksek olduğunda, piyasanın Türkiye'nin borçlarını ödeme kapasitesine olan güveninin azaldığını gösterir. CDS spread'leri anlık izlenebilen göstergelerdir ve döviz kurları ile devlet tahvili faizleriyle korelasyon içindedir. CDS yükselirken TL'nin baskı altına girdiği dönemler tarihsel veride sıkça görülür.
Temerrüt Sonrası Süreç
Bireysel temerrütte banka önce ihtarname gönderir, ardından yasal takip başlatır. Haciz, teminat satışı veya iflas prosedürleri devreye girebilir. Temerrüt kaydı kredi sicilinde yer alır ve ilerleyen dönemde kredi kullanımını güçleştirir.
Kurumsal veya egemen temerrütte yeniden yapılandırma süreci başlar. Alacaklılarla uzlaşma müzakereleri yapılır, borç vadeleri uzatılabilir, faizler düşürülebilir veya ana para indirimi (haircut) kabul edilebilir. IMF programları, egemen temerrüt süreçlerinde sıkça gündeme gelir.
Yatırımcılar İçin Temerrüt Riski Yönetimi
Tahvil yatırımcıları temerrüt riskini yönetmek için çeşitlendirme yapar. Tek bir ihraççıya yoğunlaşmak yerine farklı şirket, sektör ve ülkelerin tahvillerine yatırım yapmak riski dağıtır. Kredi notlarını ve CDS spread'lerini düzenli izlemek erken uyarı sinyali sağlar.
Hisse senedi yatırımcıları için temerrüt riski, şirketin faaliyetlerini sürdürüp sürdüremeyeceğiyle ilgilidir. Borçluluk oranı yüksek ve nakit akışı zayıf şirketler, ekonomik daralma dönemlerinde temerrüt riskine daha açıktır. Bu nedenle bilanço sağlamlığı, yatırım kararlarında temel değerlendirme kriterleri arasındadır.