Vadeli İşlem Nedir?
Vadeli işlem, belirli bir dayanak varlığın önceden kararlaştırılan fiyat, miktar ve kalitede gelecekteki belirli bir tarihte alınıp satılmasını taahhüt eden standart finansal sözleşmelere verilen addır. Türev piyasalar olarak da bilinen bu yapılarda taraflar, bugünden anlaşarak ilerleyen bir tarihteki fiyat belirsizliğini ortadan kaldırır.
Vadeli İşlem Sözleşmesi Nasıl Çalışır?
Vadeli işlem sözleşmesinde alıcı taraf, belirlenen tarihte söz konusu varlığı anlaşılan fiyattan satın almayı; satıcı taraf ise aynı varlığı aynı fiyattan teslim etmeyi kabul eder. Yükümlülükler vade sonunda yerine getirilir ya da pozisyon ters işlemle kapatılır.
Organize borsalarda taraflar birbirini tanımak zorunda değildir; takas merkezi her iki tarafın da karşı tarafı konumuna geçerek kredi riskini üstlenir.
Pozisyon açmak için yalnızca başlangıç teminatı yatırılır. Bu kaldıraç mekanizması, düşük sermayeyle büyük pozisyonlar taşıma imkânı sunar.
Türev Piyasa Türleri
Vadeli işlemlerin gerçekleştirildiği türev piyasalar iki temel kategoriye ayrılır: organize piyasalar ve tezgah üstü (OTC) piyasalar.
| Özellik | Organize Piyasa | Tezgah Üstü (OTC) |
|---|---|---|
| Standartlaşma | Tamamen standart | Taraflarca belirlenir |
| Karşı Taraf Riski | Takas merkezi üstlenir | Taraflar üstlenir |
| Şeffaflık | Yüksek | Düşük |
| Örnek Ürün | Futures, Opsiyon | Forward, Swap |
Organize Türev Ürünler
- Futures: Standart miktarda belirli vade tarihinde alma veya satma yükümlülüğü. VİOP'ta endeks, döviz, pay ve emtia futures işlem görmektedir.
- Opsiyon: Alma (call) ya da satma (put) hakkı tanır; zorunlu kılmaz.
- Swap: Nakit akışlarının anlaşmalı koşullarda değiştirildiği sözleşmelerdir.
- Forward: Tezgah üstü piyasada özel olarak düzenlenen standartlaşmamış vadeli sözleşmelerdir.
VİOP ve Yurt Dışı Futures Piyasaları
Türkiye'de organize vadeli işlem piyasası, VİOP adıyla Borsa İstanbul bünyesinde faaliyet göstermektedir. SPK denetimindeki VİOP'ta BIST 30 endeksi, USD/TRY, EUR/TRY, hisse senetleri ve emtia sözleşmeleri işlem görmektedir.
Yurt dışında CME Group, CBOT, NYMEX, Eurex ve ICE gibi borsalar en büyük organize türev piyasalardır.
İşlem saatleri ve teminat koşulları piyasaya göre farklılık göstermektedir.
Sözleşmenin Temel Unsurları
| Unsur | Açıklama |
|---|---|
| Dayanak Varlık | Sözleşmenin bağlı olduğu varlık |
| Sözleşme Büyüklüğü | Standart miktar (ör. 1.000 USD) |
| Vade | Sözleşmenin sona erdiği tarih |
| Başlangıç Teminatı | Pozisyon açmak için gereken minimum tutar |
| Fiyat Adımı | Minimum fiyat değişim birimi (tick) |
| Uzlaşma Şekli | Nakdi uzlaşma veya fiziki teslimat |
Futures ve Forward Farkları
| Kriter | Futures | Forward |
|---|---|---|
| İşlem Yeri | Organize borsa | Tezgah üstü (OTC) |
| Karşı Taraf Riski | Takas merkezi garantisi | Yüksek |
| Günlük Değerleme | Mark-to-market uygulanır | Vade sonunda uzlaşma |
| Teminat | Zorunlu | Genellikle yok |
| Likidite | Yüksek | Düşük |
Vadeli İşlem Özet
- ●Tanım: Gelecekteki alım/satım taahhüdü
- ●Piyasa: VİOP / CME / CBOT
- ●Ürünler: Futures, Opsiyon, Swap
- ●Düzenleyici: SPK
- ●Teminat: Zorunlu