Ödünç işlem, hisse senetlerinin geçici olarak bir yatırımcıdan diğerine devredilmesidir. Ödünç veren taraf hisselerini belli bir süre için karşı tarafa devreder, ödünç alan taraf bu hisseleri kullanır ve süre sonunda aynı miktarda hisseyi iade eder. Açığa satışın temel altyapısını oluşturur.
Ödünç İşlem Nasıl Çalışır?
Ödünç işlemde üç taraf bulunur: ödünç veren (genellikle uzun vadeli yatırımcılar veya kurumlar), ödünç alan (genellikle açığa satış yapmak isteyen yatırımcılar) ve aracı kurum ya da merkezi takas kurumu.
Türkiye'de ödünç işlemleri Takasbank bünyesindeki Merkezi Menkul Kıymet Ödünç İşlemleri (MKÖP) sistemi üzerinden yürütülür. Bu sistem, ödünç veren ve alan tarafları eşleştiren merkezi bir yapıdır.
Ödünç İşlemin Tarafları ve Motivasyonları
Ödünç veren taraf için motivasyon ek gelir elde etmektir. Uzun vadeli yatırımcı, portföyünde tuttuğu hisseleri boşta tutmak yerine ödünç vererek faiz geliri kazanır. Hissenin mülkiyeti fiilen devredilmez; temettü ve oy hakları sözleşme koşullarına göre düzenlenir.
Ödünç alan taraf ise bu hisseleri açığa satış amacıyla kullanır. Fiyatın düşeceğini öngören yatırımcı, ödünç aldığı hisseleri piyasada satar; fiyat düşünce geri alıp iade eder. Aradaki fark kârını oluşturur.
Ödünç İşlemde Teminat
Ödünç alan taraf, ödünç veren tarafa karşı bir teminat yatırmak zorundadır. Bu teminat genellikle ödünç alınan hisselerin piyasa değerinin belirli bir oranıdır. Takasbank, teminat yönetimini merkezi olarak gerçekleştirir.
Hisse fiyatı yükseldiğinde ödünç alanın teminat yükümlülüğü de artar. Teminat yetersiz kalırsa ek teminat çağrısı gelir. Bu mekanizma, ödünç veren tarafın alacağını güvence altına alır.
Ödünç İşlem Ücretleri
Ödünç işlemde ödünç alan taraf, ödünç veren tarafa belirli bir oran üzerinden ücret öder. Bu oran ödünç alınan hissenin likiditesine ve piyasa koşullarına göre değişir. Talep gören ya da açığa satış baskısı altındaki hisselerde ödünç alma maliyeti (borrow rate) yüksek olabilir.
Ödünç İşlemin Piyasaya Katkısı
Ödünç işlem mekanizması borsada likiditeyi artırır. Açığa satışçıların piyasaya girişi, hisse fiyatlarının daha hızlı doğru değere ulaşmasını sağlayabilir. Aşırı değerlenmiş hisselerin düzeltilmesinde bu mekanizma işlev görür.
Öte yandan yoğun açığa satış baskısı altında olan hisseler kısa vadeli sert düşüşler yaşayabilir. SPK bu riski yönetmek için ödünç işlem listesini ve koşullarını düzenli olarak gözden geçirir.
Ödünç İşlem ile Repo Farkı
Repo işleminde de menkul kıymet geçici olarak devredilir; ancak repo tahvil ve bono gibi sabit getirili menkul kıymetler üzerinde yapılır, hisse senedi üzerinde değil. Ödünç işlem ise ağırlıklı olarak hisse senetlerinde uygulanır. Her iki işlem de menkul kıymet ödünç verme kategorisinde değerlendirilebilir; ancak amaç ve uygulama yöntemleri farklıdır.