Borsa, hisse senetleri, tahviller ve diğer finansal araçların alınıp satıldığı organize piyasadır. Türkiye'de bu işlevleri Borsa İstanbul (BIST) üstlenir. BIST, 1985 yılında kurulmuş olup bugün 500'den fazla şirketin hissesinin işlem gördüğü bir piyasadır.
Borsa Ne Anlama Gelir?
Borsa, alıcı ve satıcıları belirli kurallar çerçevesinde bir araya getiren organize bir piyasa yapısıdır. Hisse senetleri, tahviller, varantlar ve diğer finansal enstrümanlar borsada işlem görür. İşlemler merkezi bir sistemde kayıt altına alındığı için şeffaflık ve güvenlik sağlanır.
Borsa kelimesi, köken olarak Belçika'nın Brugge şehrindeki Van der Beurse ailesinin misafirhanesine dayanır. Bu mekânda 15. yüzyılda tüccarların bir araya gelerek alım satım yaptığı bilinir. Dünyanın ilk resmi borsası 1602'de kurulan Amsterdam Borsası'dır.
Borsa İstanbul (BIST) Nedir?
Borsa İstanbul, Türkiye'nin tek ve ulusal borsasıdır. 3 Nisan 1986'da ilk seans yapılmış, zaman içinde İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) adıyla büyümüş, 2013'te ise bugünkü adını almıştır. BIST bünyesinde Pay Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) ile diğer piyasalar faaliyet gösterir.
BIST'te işlem gören şirketler farklı endeksler altında gruplandırılır. BIST30, en büyük 30 şirketin yer aldığı endekstir. BIST100 ise 100 şirketten oluşur ve Türkiye borsasının genel performansını ölçen temel gösterge olarak kabul edilir.
Borsa Nasıl Çalışır?
Borsada işlemler emirler aracılığıyla gerçekleşir. Yatırımcı aracı kurumu üzerinden alım veya satım emri girer. Bu emirler merkezi emir defterinde (order book) eşleşir. Alıcının önerdiği fiyat ile satıcının kabul ettiği fiyat örtüştüğünde işlem gerçekleşir.
BIST'te Pay Piyasası sabah 10:00'da açılır, öğleden sonra 18:00'da kapanır. Öncesinde 09:40-10:00 arasında emir toplama seansı yapılır. İşlem saatlerine ilişkin detaylı bilgiye hisse senedi piyasası işlem saatleri sayfasından ulaşabilirsiniz.
Borsada Kimler İşlem Yapar?
Borsada kurumsal ve bireysel yatırımcılar, aracı kurumlar ve piyasa yapıcılar işlem yapar. Bireysel yatırımcılar borsada doğrudan işlem yapamaz; SPK lisanslı bir aracı kurum veya banka aracılığıyla emir iletmesi gerekir.
Kurumsal yatırımcılar arasında yatırım fonları, emeklilik fonları, sigorta şirketleri ve yabancı kurumsal yatırımcılar bulunur. Yabancı yatırımcıların BIST'teki payı zaman içinde %60'lara kadar çıkmış, son yıllarda ise gerilemiştir.
Borsanın Ekonomiye Katkısı
Borsa, şirketlere sermaye sağlama imkânı sunar. Bir şirket halka arz yoluyla borsada işlem görmeye başladığında yatırımcılardan fon toplar. Bu fonu büyüme, yatırım veya borç ödeme amacıyla kullanabilir.
Yatırımcılar açısından borsa, birikimlerini büyütme fırsatı sunar. Hisse senedi sahipleri şirket kârından pay alabilir (temettü) ve hisse değeri arttıkça sermaye kazancı elde eder. Borsa aynı zamanda tasarrufların ekonomiye yönlendirilmesinde de işlev görür.
Dünya Borsaları ve BIST'in Konumu
Dünyanın en büyük borsaları arasında New York Borsası (NYSE), NASDAQ, Tokyo Borsası ve Londra Borsası yer alır. NYSE'nin piyasa değeri 25 trilyon doların üzerindedir. BIST'in toplam piyasa değeri 2024 itibarıyla yaklaşık 700 milyar dolar seviyesindedir.
BIST, MSCI Gelişmekte Olan Piyasalar Endeksi'ne dahildir. Bu durum, küresel kurumsal yatırımcıların Türkiye hisselerine yatırım yapmasını kolaylaştırır. Aynı zamanda BIST'in küresel sermaye hareketlerinden doğrudan etkilendiği anlamına gelir.
Borsaya Nasıl Yatırım Yapılır?
Borsada işlem yapmak için SPK lisanslı bir aracı kurum veya bankayla yatırım hesabı açmak gerekir. Hesap açıldıktan sonra internet ya da mobil uygulama üzerinden hisse senedi alım satımı yapılabilir.
Yatırım öncesinde şirket analizi ve sektör analizi yapmak, hangi hissede işlem yapılacağını belirlemede yardımcıdır. Fiyat/kazanç oranı, piyasa değeri gibi temel metrikler değerlendirmeye alınabilir.