Borsa endeksi, seçili hisse senetlerinin genel performansını tek bir sayıyla özetleyen ölçüttür. Piyasanın bir kesiminin yönünü göstermek için kullanılır. Türkiye'de en çok bilinen endeks BIST 100'dür; ABD'de ise S&P 500 ve Dow Jones öne çıkar.
Endeks Nasıl Hesaplanır?
Endeks hesaplamasında iki temel yöntem kullanılır. Piyasa değeri ağırlıklı endekslerde (S&P 500, BIST 100) büyük şirketler daha fazla etki yaratır. Fiyat ağırlıklı endekslerde (Dow Jones) ise yüksek fiyatlı hisseler endeksi daha çok etkiler.
Modern endekslerin büyük çoğunluğu serbest dolaşımdaki piyasa değerini baz alır. Bir şirketin halka açık hisselerinin piyasa değeri, toplam endeks değerine oranına göre ağırlığı belirlenir. Endeks belirli bir baz tarih ve baz değer üzerinden hesaplanır; değişimler baz değere göre izlenir.
Endekslerin Kullanım Amaçları
Endeksler üç temel amaçla kullanılır: piyasanın yönünü izlemek, portföy performansını kıyaslamak ve yatırım aracı olarak kullanmak.
Fon yöneticileri portföy başarısını endeksle karşılaştırır. BIST 100 yılda %30 kazanırken bir fon %20 kazanmışsa, fon endeksin gerisinde kalmış demektir. Bu kıyaslama "benchmarking" olarak bilinir. Pasif yatırım stratejisinde yatırımcı endeksi taklit eden fonlara yatırım yaparak piyasa ortalamasını yakalamayı hedefler.
Türkiye'deki Başlıca Endeksler
| Endeks | Kapsam | Özellik |
|---|---|---|
| BIST 100 | 100 büyük şirket | Ana gösterge endeksi |
| BIST 30 | 30 büyük şirket | VİOP kontrat bazı |
| BIST 50 | 50 büyük şirket | Orta ölçekli kapsam |
| BIST Bankacılık | Banka hisseleri | Sektör endeksi |
Dünya'daki Önemli Endeksler
Küresel piyasalarda takip edilen başlıca endeksler şunlardır: ABD'de S&P 500 (500 büyük şirket), Nasdaq 100 (teknoloji odaklı), Dow Jones (30 köklü şirket); Avrupa'da DAX (Almanya, 40 şirket), FTSE 100 (İngiltere, 100 şirket); Asya'da Nikkei 225 (Japonya) ve Hang Seng (Hong Kong).
Bu endekslerin seyri Türkiye piyasasını da etkiler. Küresel risk iştahı azaldığında yabancı yatırımcılar gelişen piyasalardan çıkar; BIST endeksleri de bundan payını alır. ABD Fed'in faiz kararları sonrasındaki hareket Türk piyasasına yansır.
Endekse Yatırım Yöntemleri
Endekse doğrudan yatırım yapılamaz; bir endeks kendi başına bir varlık değildir. Endekse yatırım üç yolla gerçekleşir:
- Endeks fonu: Seçili endeksi taklit etmek için aynı hisseleri aynı ağırlıkta bulunduran yatırım fonu. Yönetim giderleri düşüktür.
- Borsa yatırım fonu (ETF/BYF): Endeks fonunun borsada hisse gibi alınıp satılan versiyonu. Gün içinde fiyat değişir.
- Vadeli kontrat: VİOP'ta BIST 30 ve BIST 100 üzerine vadeli kontrat alınarak kaldıraçlı endeks pozisyonu açılabilir.
Endeksin Sınırlılıkları
Endeksler piyasanın tümünü değil, seçili bir kesimini temsil eder. BIST 100'de 100 şirket varken Borsa İstanbul'da 500'ü aşkın şirket işlem görür. Küçük ve orta ölçekli şirketler ana endeksler tarafından temsil edilmez.
Endekse dayalı yatırım, pasif bir stratejidir. Piyasanın altında veya üstünde performans gösterme hedefi taşımaz. Aktif yönetimli fonlar endeksi geçmeyi hedefler; ancak uzun dönemli araştırmalar pek çok aktif fonun endeksin gerisinde kaldığını gösterir.