Modern futures piyasasının temeli 1848'de Chicago Board of Trade (CBOT) ile atıldı. CBOT, buğday üreticilerinin hasat öncesi satış garantisi almasını sağlamak amacıyla kuruldu ve tarihte ilk standart vadeli tahıl sözleşmelerini hayata geçirdi.
Öncü Vadeli İşlemler: Japonya ve Amsterdam
Standart anlamda futures piyasasından önce de vadeli işlemlerin izlerine rastlanır. 17. yüzyıl Japonya'sında Dojima Pirinç Borsası, pirinç üreticilerine hasat öncesi sözleşme yapma imkanı tanıyordu. Osaka'da 1710'da resmileşen bu sistem, dünyada bilinen ilk organize vadeli piyasalardan biri kabul edilir.
Avrupa'da ise 17. yüzyıl Amsterdam'ında lale soğanları üzerine yapılan spekülatif vadeli alım satımlar kayıtlara geçmiştir. "Tulip mania" olarak anılan 1636-1637 döneminde vadeli sözleşmeler geniş kitlelere yayıldı. Bu çöküş, finansal piyasaların denetim gerektirdiğini ilk kez somut biçimde gösterdi.
CBOT'un Kuruluşu: 1848
Chicago, 19. yüzyıl ortasında Orta Batı tahılının toplandığı merkeze dönüştü. Ancak hasat mevsiminde tahıl bolluğu fiyatları dibe çekerken kış aylarında taleple birlikte fiyatlar sert yükseliyordu. Bu dengesizliği gidermek için 82 tüccar 1848'de Chicago Board of Trade'i kurdu.
CBOT 1851'de "to-arrive" adıyla bilinen ilk vadeli tahıl sözleşmelerini başlattı. Bu sözleşmeler, üreticinin hasat etmediği ürünü ileriki tarihte teslim edeceğini ve alıcının bugünden fiyatı kilitlediğini garanti ediyordu. 1865'te sözleşmeler standardize edildi; teslim tarihi, kalite ve miktar sabitlendi. Aynı yıl teminat sistemi de hayata geçirildi.
20. Yüzyılda Çeşitlenme
Futures piyasaları uzun yıllar tarım ürünleriyle sınırlı kaldı. 1970'ler bu tabloya köklü biçimde müdahale etti. 1971'de Bretton Woods sabit kur sisteminin çöküşü, döviz riskini yönetme ihtiyacını doğurdu. CME 1972'de International Monetary Market (IMM) bölümünü kurarak döviz futures kontratlarını başlattı; bu, tarım dışı futures piyasasının ilk büyük adımıydı.
1975'te CBOT, ABD Hazine tahvili üzerine faiz futures kontratlarını tanıttı. 1982'de CME, S&P 500 endeks futures sözleşmesini başlattı. Bu sözleşme, yatırımcılara hisse senedi sepetine tek bir işlemle kaldıraçlı pozisyon alma imkanı sundu ve son derece hızlı büyüdü.
Elektronik İşlemlerin Yükselişi
1980'lere kadar futures borsaları "açık çırpışma" (open outcry) yöntemiyle çalışıyordu: tüccarlar pit olarak adlandırılan dairesel platformlarda el ve ses sinyalleriyle emir iletiyordu. CME, 1992'de Globex elektronik işlem platformunu devreye alarak bu geleneği kademeli olarak dönüştürdü.
2000'li yıllarda elektronik işlemler açık çırpışmanın önüne geçti. CME 2008'de açık çırpışma işlemlerini büyük ölçüde sonlandırdı. Günümüzde CME Globex platformu işlem saatlerinin yüzde 95'inden fazlasında aktif ve günde yaklaşık 25 milyon kontrat hacim üretiyor.
2008 Krizi Sonrası Düzenleme Değişiklikleri
2008 küresel finansal krizi, OTC türev piyasalarındaki şeffaflık eksikliğini gün yüzüne çıkardı. ABD'de Dodd-Frank Yasası (2010) standart OTC swap sözleşmelerini merkezi takas zorunluluğuna tabi kıldı. Bu düzenleme, futures borsalarına yeni iş hacmi getirdi.
Aynı dönemde CME Group, NYMEX ve COMEX'i bünyesine katarak dünyanın en büyük türev borsası konumunu pekiştirdi. Avrupa'da Eurex ve ICE Futures Europe piyasa paylarını artırdı.
Türkiye'de Vadeli İşlemlerin Tarihçesi
Türkiye'de organize vadeli işlemler 2005 yılında İzmir Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası'nın (VOB) kurulmasıyla başladı. VOB, 2013'te Borsa İstanbul bünyesine alındı ve bugün VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) adıyla faaliyetini sürdürüyor.
Türk yatırımcıların uluslararası futures piyasalarına erişimi ise SPK lisanslı aracı kurumlar aracılığıyla mümkün. Futures piyasası hakkında daha fazla bilgiye ulaşmak için sözlüğümüzü inceleyebilirsiniz.