Futures piyasasında üç ana katılımcı tipi vardır: hedgerlar, spekülatörler ve arbitrajcılar. Her grup farklı amaçla piyasaya girer; ancak üçü bir arada piyasanın likiditesini ve fiyat etkinliğini sağlar.
Hedgerlar: Riskten Korunanlar
Hedgerlar, işletme veya yatırım faaliyetlerinden doğan fiyat riskini azaltmak için futures kullanır. Kâr amacı değil, maliyet veya gelir istikrarı önceliğidir.
Bir buğday çiftçisi, Mart ayında Temmuz vade buğday futures sözleşmesi satar. Hasat döneminde buğday fiyatı düşse bile çiftçi sözleşmedeki sabit fiyattan satış yapar. Tersine, bir un üreticisi Temmuz vade kontrat satın alarak hammadde maliyetini kilitler.
Kurumsal hedgere örnek olarak havayolları verilebilir. Delta Air Lines gibi büyük hava yolları, jet yakıtı maliyetini yönetmek için ham petrol veya kerozin futures satın alır. Petrol fiyatı yükseldiğinde futures pozisyonu kazanç sağlar; bu kazanç artan yakıt maliyetini kısmen dengeler.
Spekülatörler: Fiyat Yönünden Kazananlar
Spekülatörlerin elinde fiziksel emtia bulunmaz ve riskten korunma amacı taşımazlar. Fiyatın yükseleceğini tahmin ettiklerinde long, düşeceğini düşündüklerinde short pozisyon alırlar.
Spekülatörler piyasaya likidite sağlar. Bir hedger satmak istediğinde spekülatör alıcı olabilir; tam tersi de geçerlidir. Spekülatörsüz bir futures piyasasında hedgerlar birbirlerini bulmakta güçlük çekir; işlem maliyetleri yükselir.
Spekülatör tipleri farklıdır. Günlük trader (day trader), pozisyonu seans içinde açıp kapatır. Swing trader birkaç günden birkaç haftaya pozisyon tutar. Büyük fonlar ise aylarca süren trendleri takip eden trend-following stratejileri kullanır. CFTC'nin haftalık COT (Commitments of Traders) raporu spekülatörlerin toplam pozisyonlarını kamuya açıklar.
Arbitrajcılar: Fiyat Dengeleyiciler
Arbitrajcılar, farklı piyasalar veya vadeler arasındaki fiyat farklarından risksiz kazanç elde etmeye çalışır. Bu işlem piyasaların hızla denge kurmasını sağlar.
Spot-futures arbitrajı en yaygın türdür. Ham petrol spot fiyatı 70 dolar, üç ay vadeli futures 73 dolar ise arbitrajcı spot ham petrol alır, futures satar ve üç ayın sonunda teslim ederek 3 dolarlık farkı (taşıma maliyetini düşerek) kilitler. Bu işlem futures fiyatını teorik değere çeker.
Vadeler arası spread (calendar spread) arbitrajı da yaygındır. Aralık vade buğday ile Mart vade buğday arasındaki fiyat farkı normalden saptığında arbitrajcılar devreye girer ve fiyatları teorik seviyelere iter.
Kurumsal Yatırımcılar ve Büyük Fon Oyuncuları
Emeklilik fonları, sigorta şirketleri ve endowment fonları futures piyasasını portföy yönetimi için kullanır. Hisse senedi portföyünü piyasa düşüşüne karşı korumak için S&P 500 endeks futures satar, portföye emtia eğilimi katmak için ham petrol veya altın futures alabilirler.
CTA (Commodity Trading Advisor) fonları, yalnızca futures ve opsiyon işlemi yapan profesyonel yöneticilerdir. ABD'de CFTC ve NFA tarafından düzenlenir. Managed futures fonları 2022 gibi hem hisse hem tahvil piyasasının düştüğü dönemlerde pozitif getiri üretebilmiştir; bu özellik portföy çeşitlendirmesine katkı sağlar.
Piyasa Yapıcılar
Piyasa yapıcılar (market maker), sürekli alış ve satış fiyatı kote ederek likidite sağlayan kurumlardır. Karşı taraf yokken bile işlem gerçekleşmesini mümkün kılar. CME'de designated market maker programı kapsamında belirli sözleşmelerde spread ve kote yükümlülüğü kabul eden firmalar borsadan işlem ücreti indirimi alır.
Bireysel Yatırımcılar
Bireysel yatırımcılar, futures piyasasına geçmişte yalnızca büyük sermayeyle girebiliyordu. Mikro futures sözleşmelerinin devreye girmesiyle bu engel büyük ölçüde ortadan kalktı. CME'nin Micro E-mini S&P 500 kontratı, standart E-mini'nin onda biri büyüklüğündedir; başlangıç teminatı yaklaşık 1.500 dolar civarındadır.
Türk bireysel yatırımcılar, SPK lisanslı aracı kurumlar aracılığıyla bu piyasalara erişebilir. Başlangıç teminatı gereksinimleri ve futures avantajları hakkında daha fazla bilgi edinebilirsiniz.
COT Raporu ile Katılımcı Analizi
CFTC her Cuma yayımladığı COT raporunda futures katılımcılarını commercial (hedger) ve non-commercial (spekülatör) olmak üzere sınıflandırır. Ticari katılımcılar genellikle büyük short pozisyonlar taşır çünkü hammadde üreticileri fiyatı kilitlemek için satar. Non-commercial spekülatörlerin net pozisyonu ise piyasa eğiliminin göstergesi olarak takip edilir.