Döviz kuru, iki para birimi arasındaki değişim oranıdır. Sabit kur, dalgalı kur ve yönetimli dalgalanma olmak üzere üç temel kur rejimi vardır. Bunların yanı sıra çapraz kur, efektif kur ve reel kur gibi hesaplama türleri de yatırımcılar için önemlidir.
Sabit Kur Rejimi
Sabit kur rejiminde merkez bankası para biriminin değerini başka bir para birimine veya altın gibi bir değere sabitler. Suudi Arabistan riyali ABD dolarına, Hong Kong doları da dolara bağlıdır. Kur sabittir; piyasa koşulları kurı etkilemez.
Sabit kur sistemi dış ticarette öngörülebilirlik sağlar ve enflasyonu kontrol altında tutmaya yardımcı olabilir. Ancak merkez bankası esnek para politikası uygulayamaz; kuru savunmak için büyük döviz rezervi bulundurmak gerekir.
Dalgalı (Esnek) Kur Rejimi
Dalgalı kur rejiminde kurlar tamamen arz ve talep dengesiyle belirlenir. Merkez bankası doğrudan müdahale etmez. ABD doları, euro, İngiliz sterlini ve Japon yeni bu sisteme dahildir. Forex piyasasında işlem gören tüm majör pariteler dalgalı kur rejimine tabidir.
Bu sistemde kurlar anlık olarak değişir. Ekonomik veriler, merkez bankası kararları ve küresel riskler doğrudan kura yansır. Yatırımcılar bu hareketleri temel analiz yaparak öngörmeye çalışır.
Yönetimli Dalgalanma Rejimi
Türkiye, Hindistan ve Brezilya gibi ülkelerin benimsediği bu sistemde kurlar piyasada oluşur; ancak merkez bankası aşırı oynaklıkta müdahale eder. TCMB döviz ihale ve alımlarıyla kuru dengelemeye çalışır.
Yönetimli dalgalanma, hem esneklik hem de istikrarı bir arada sağlamaya çalışır. Merkez bankasının güvenilirliği bu sistemde kritik öneme sahiptir; piyasa katılımcıları müdahale sinyallerini yakından takip eder.
Çapraz Kur Nedir?
Çapraz kur (cross rate), aralarında ABD doları bulunmayan iki para birimi arasındaki değişim oranıdır. EUR/GBP, EUR/JPY, GBP/JPY gibi pariteler çapraz kur örnekleridir. Bu kurlar genellikle her iki para biriminin dolar karşısındaki kurlarından hesaplanır.
Örneğin EUR/USD 1,0800, USD/JPY 150,00 ise EUR/JPY = 1,0800 × 150,00 = 162,00 olur. Çapraz kurlar minör pariteler olarak da bilinir ve majör paritelere göre spread biraz daha geniş olabilir.
Efektif Kur Nedir?
Efektif kur, bir para biriminin birden fazla dövize karşı ağırlıklı ortalama değerini gösterir. Nominal efektif kur (NEK) ticaret ortakları dikkate alınarak hesaplanır. Reel efektif kur (REK) ise enflasyon farkı da hesaba katılarak düzeltilir.
TCMB her ay reel efektif kur endeksi yayımlar. Bu endeks TL'nin ticaret ortaklarına karşı rekabet gücünü ölçer. REK düştükçe TL'nin reel değer kaybettiği, ihracat rekabet gücünün arttığı anlaşılır.
Alış ve Satış Kuru Farkı
Her döviz kurunda iki fiyat vardır: alış (bid) ve satış (ask). Alış kuru piyasanın dövizi almak istediği fiyat, satış kuru ise satmak istediği fiyattır. Aralarındaki fark spread olarak adlandırılır ve aracı kurumun işlem maliyetini oluşturur.
Bankalar döviz alırken düşük, satarken yüksek fiyat uygular. Forex piyasasında bu fark bankalara göre çok daha dardır. Majör paritelerde spread bazen 0,1-1 pip düzeyinde kalabilir.
Kur Rejimleri Karşılaştırması
| Rejim | Esneklik | Örnek |
|---|---|---|
| Sabit Kur | Yok | Suudi Arabistan, Hong Kong |
| Dalgalı Kur | Tam | ABD, AB, İngiltere |
| Yönetimli Dalgalanma | Kısmi | Türkiye, Hindistan, Çin |