Spot piyasa, finansal varlıkların veya emtiaların anında ya da çok kısa süre içinde (genellikle iki iş günü) teslim edileceği fiyattan alınıp satıldığı piyasadır. Döviz, hisse senedi ve emtia işlemlerinde yaygın olarak kullanılır; vadeli piyasaların aksine işlem bugünkü fiyat üzerinden gerçekleşir.
Spot Piyasa Ne Demektir?
"Spot" kelimesi İngilizcede "anında" anlamına gelir. Spot piyasada bir varlığın fiyatı bugün belirlenir ve teslimat da hemen ya da çok kısa süre içinde gerçekleşir. Döviz piyasasında spot işlemler genellikle işlem tarihinden iki iş günü sonra (T+2) takas edilir. Hisse senedi piyasasında bu süre T+2 ya da T+1 olabilir.
Spot fiyat, piyasada anlık alım satım için geçerli olan güncel fiyattır. Vadeli işlem fiyatından (forward veya futures fiyatı) farklıdır; vadeli fiyat ileriki bir tarih için belirlenir ve taşıma maliyetlerini içerir.
Spot Piyasa ile Vadeli Piyasa Arasındaki Fark
İki piyasa tipi arasındaki temel ayrımlar şöyle özetlenebilir:
| Özellik | Spot Piyasa | Vadeli Piyasa |
|---|---|---|
| Fiyat | Anlık piyasa fiyatı | Gelecekteki teslimat için belirlenen fiyat |
| Teslimat | T+1 veya T+2 | Belirlenen vade tarihinde |
| Kaldıraç | Genellikle yok (tam ödeme) | Teminat sistemiyle kaldıraç mevcut |
| Amaç | Anlık alım-satım, fiziksel teslim | Riskten korunma, spekülasyon |
Döviz Spot Piyasası Nasıl Çalışır?
Döviz spot piyasası, tüm finansal piyasalar içinde en yüksek günlük işlem hacmine sahip piyasadır. Günlük 7,5 trilyon doları aşan toplam Forex hacminin büyük bölümü spot işlemlerden oluşur. Merkezi bir borsası yoktur; bankalar, aracı kurumlar ve kurumsal yatırımcılar tezgah üstü (OTC) piyasada karşılıklı işlem yapar.
Bir döviz spot işleminde, örneğin USD/TRY paritesinde, iki taraf işlem anındaki kur üzerinden anlaşır. Dolar alıcısı, iki iş günü içinde dolar alırken karşı taraf Türk lirası alır. Bireysel yatırımcılar için bu süreç genellikle anında görünse de bankacılık arka planında T+2 takas kuralı geçerlidir.
Hisse Senedi Spot Piyasası
Borsa İstanbul'da (BIST) hisse senetleri spot piyasada işlem görür. Yatırımcı hisse senedini anlık fiyattan satın alır ve iki iş günü içinde (T+2) hisseler hesabına aktarılır, ödeme ise takas aracılığıyla gerçekleşir.
Türkiye'de VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) ise hisse senedi üzerine vadeli ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü piyasadır. VİOP'ta spot değil vadeli fiyat geçerlidir. Aynı hisse senetleri hem spot hem de VİOP piyasasında işlem görebilir.
Emtia Spot Piyasası
Altın, gümüş, petrol gibi emtialar da spot piyasada işlem görür. Spot altın fiyatı, ons başına anlık fiyatı gösterir. İstanbul Altın Borsası ve uluslararası piyasalarda altının spot işlemleri gerçekleştirilir. Petrol spot fiyatı ise fiziksel teslimat yapılacak petrol barili için güncel piyasa fiyatıdır.
Emtia spot piyasalarında fiyatlar, arz-talep dengesi, stok seviyeleri ve mevsimsel faktörlere göre şekillenir. Vadeli fiyatlardan farklılaşan spot fiyatlar, piyasadaki anlık baskının göstergesidir.
Spot Piyasada Yatırım Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Spot piyasada kaldıraç yoktur; bu nedenle yalnızca sahip olunan sermaye kadar pozisyon açılabilir. Bu durum riski sınırlar, ancak potansiyel getiriyi de kısıtlar. Döviz alım satımında spot piyasayı tercih eden yatırımcılar, bankalar veya yetkili döviz bürolarından anlık kurla işlem yapar.
Spot fiyat ile vadeli fiyat arasındaki fark "baz" olarak adlandırılır. Bu farkın takibi, özellikle arbitraj stratejileri için önem taşır.