Birincil piyasa, menkul kıymetlerin ilk kez ihraç edilerek yatırımcılara sunulduğu piyasadır. Şirketler hisse senedi veya tahvil çıkararak fon toplar; bu işleme halka arz (IPO) veya birincil ihraç denir. Yatırımcı parayı doğrudan ihraçcı şirkete öder ve şirket sermayesine ortak olur.
Birincil Piyasa Ne Demektir?
Birincil piyasa, ikincil piyasanın (borsanın) öncesidir. Bir şirket borsada işlem görmeden önce hisselerini yatırımcılara birincil piyasada satar. Bu satıştan elde edilen para şirketin kasasına girer; ikincil piyasada (yani borsada) yapılan alım satımlarda ise para yatırımcılar arasında el değiştirir, şirkete ulaşmaz.
Devlet tahvilleri de birincil piyasada ihraç edilir. Hazine, ihale yöntemiyle tahvil satışı yapar ve bu işlemden elde ettiği fonları kamu harcamalarını finanse etmek için kullanır. Bankalar ve kurumsal yatırımcılar bu ihalelere katılır.
Birincil ve İkincil Piyasa Farkı
| Özellik | Birincil Piyasa | İkincil Piyasa |
|---|---|---|
| Tanım | Menkul kıymetin ilk ihracı | Mevcut kıymetlerin alım satımı |
| Para akışı | Yatırımcıdan şirkete | Yatırımcıdan yatırımcıya |
| Fiyat belirleme | Aracı kurum/ihraçcı belirler | Arz ve talep belirler |
| Örnek | Halka arz (IPO) | Borsa İstanbul işlemleri |
Halka Arz (IPO) Süreci
Türkiye'de halka arz süreci SPK denetimiyle yürütülür. Şirket önce SPK'ya izahname (prospektüs) başvurusu yapar. İzahname; şirketin finansal tabloları, iş modeli, yönetim kadrosu ve halka arz fiyatı gibi bilgileri içerir. SPK onay verdikten sonra hisseler bireysel ve kurumsal yatırımcılara sunulur.
Halka arz fiyatı genellikle yatırım bankası veya aracı kurum tarafından belirlenir. Talep toplama sürecinde (book-building) kurumsal yatırımcıların teklifleri toplanır ve fiyat bu talepler doğrultusunda belirlenir. Bireysel yatırımcılar belirlenen fiyattan başvuru yapabilir.
Halka Arza Katılmak Avantajlı Mıdır?
Halka arz fiyatı piyasa değerinin altında belirlendiğinde ilk işlem günü primli açılış yaşanabilir. Ancak bu her zaman böyle olmaz; bazı halka arzlar piyasanın altında fiyatla borsaya girer. 2021-2023 döneminde Türkiye'de çok sayıda halka arz gerçekleşti. Bir kısmı ilk işlem gününde %100'ü aşan prim yaparken bir kısmı arza göre değer kaybetti.
Halka arza katılım için SPK lisanslı bir aracı kurum üzerinden başvuru yapılır. Talep yoğunsa hisseler oransal dağıtılır; herkes istediği miktarda alamayabilir. Başvuru öncesinde KAP'ta yayımlanan izahnameyi okumak önemlidir.
Tahvil İhracı ve Birincil Piyasa
Şirketler hisse senedinin yanı sıra tahvil de ihraç ederek birincil piyasada fon toplayabilir. Tahvil ihracında şirket, belirli bir faiz oranıyla borçlanır ve vade sonunda anapara öder. Yatırımcı ise tahvili alarak periyodik faiz (kupon) geliri elde eder.
Türkiye'de hazine tahvilleri ve özel sektör tahvilleri (eurobond dahil) birincil piyasada ihraç edilir. Hazine ihaleleri T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından düzenlenir. Repo işlemleri de kısa vadeli fon temin etmenin bir yoludur.
Birincil Piyasanın Ekonomideki İşlevi
Birincil piyasa, tasarrufların yatırıma dönüştürülmesini sağlar. Şirketler bu piyasa sayesinde büyüme projelerini finanse edebilir, banka kredisine olan bağımlılıklarını azaltabilir. Sermaye piyasalarının derinleşmesi ekonomik büyümeyi destekler; verimli şirketlere düşük maliyetle kaynak aktarılmasını kolaylaştırır.
Gelişmiş ülkelerde birincil piyasa işlem hacmi GSYİH'nin önemli bir bölümüne karşılık gelir. Türkiye'de 2024 yılı itibarıyla BIST'te işlem gören şirket sayısı 530'u geçmiş olup borsanın piyasa değeri GSYİH'ye oranı %30 civarındadır. Bu oran gelişmiş ülkelere kıyasla düşük seyreder; birincil piyasanın genişlemesi için daha fazla halka arza ihtiyaç vardır.