Repo, kısaca "geri satım vaadiyle satış" anlamına gelir. Bir taraf elindeki tahvil veya bonoyu belirli bir fiyattan satar ve aynı anda ilerideki bir tarihte daha yüksek fiyattan geri satın almayı taahhüt eder. Aradaki fark, fiilen ödenen faizi oluşturur.
Repo Tanımı
Repo, "repurchase agreement" kelimesinin kısaltmasıdır. Türkçe karşılığı geri satın alma anlaşmasıdır. İşlemin özü şudur: menkul kıymeti elinde bulunduran taraf, kıymetini nakit karşılığında satar ve sözleşmede belirtilen tarihte belirlenen fiyattan geri alır. Bu yapı, teminatlı kısa vadeli borçlanmayla eşdeğerdir.
Türkiye'de repo işlemleri genellikle 1 ila 91 gün arasında vadeli gerçekleşir. Hazine bonosu ve devlet tahvili en sık kullanılan teminatlardır. Bankalar, yatırım fonları ve kurumsal yatırımcılar bu piyasanın başlıca katılımcılarıdır. Bireysel yatırımcılar da banka veya aracı kurum üzerinden repo hesabı açabilir.
Repo Nasıl Çalışır?
Repo işleminde iki taraf vardır: nakit ihtiyacı olan taraf (menkul kıymeti satan) ve nakit arz eden taraf (menkul kıymeti satın alan). Süreç şöyle işler:
- Satıcı elindeki devlet tahvilini bugünkü piyasa fiyatından alıcıya satar.
- Sözleşmede vade tarihi ve geri alım fiyatı belirlenir.
- Vade sonunda satıcı tahvili geri satın alır; alıcı faiz geliri elde etmiş olur.
Örneğin bir banka, 1.000.000 TL değerinde devlet tahvilini bugün 995.000 TL'ye satar ve 7 gün sonra 1.000.000 TL'ye geri almayı taahhüt eder. 5.000 TL fark, 7 günlük repo faizidir. Bu işlemde tahvil teminat işlevi görür, bu nedenle teminatsız kısa vadeli borçlanmaya göre faiz oranı daha düşük olur.
Repo Türleri
Repo işlemleri yapısına ve taraflarına göre farklı biçimler alır:
| Repo Türü | Tanım | Kullanım Alanı |
|---|---|---|
| Gecelik Repo | Vade 1 gündür. Akşam yapılır, sabah kapatılır. | Bankalar arası likidite yönetimi |
| Vadeli Repo | Birkaç günden birkaç haftaya kadar önceden belirlenmiş vade. | Kurumsal ve bireysel yatırım |
| Açık Repo | Belirli bir vade yoktur; günlük uzatılır veya taraflardan biri sonlandırabilir. | Esnek likidite ihtiyaçları |
| Üç Taraflı Repo | İki taraf arasındaki işlemi bir aracı kurum (takas merkezi) yönetir. | Büyük hacimli kurumsal işlemler |
Ters Repo Nedir?
Ters repo (reverse repo), repo işleminin diğer tarafıdır. Nakit arz eden taraf menkul kıymeti satın alır ve ileride satıcıya geri satar. Başka bir deyişle, repo işlemini başlatan taraf için "repo", karşı taraf için aynı işlem "ters repo"dur.
TCMB, para politikası araçlarından biri olarak ters repo kullanır. Piyasada fazla likidite varken TCMB ters repo yaparak fazla parayı çeker; böylece enflasyon baskısını sınırlandırmayı hedefler. Öte yandan piyasada likidite sıkışıklığında ise repo yaparak piyasaya para enjekte eder.
Repo Faiz Oranı
Repo faiz oranı, repo işlemindeki fon maliyetini yıllık yüzde olarak ifade eder. Hesaplama şu formülle yapılır: Repo Faizi = ((Geri Alım Fiyatı - Satış Fiyatı) / Satış Fiyatı) x (365 / Vade Günü) x 100.
Repo faizi birkaç faktöre göre şekillenir. Teminat olarak kullanılan menkul kıymetin kalitesi ve likiditesi önemlidir; devlet tahvili repo faizi özel sektör tahviline göre genellikle düşüktür. TCMB'nin politika faizi piyasa repo oranlarının taban seviyesini belirler. Vade uzadıkça faiz oranı da yükselir.
Bireysel yatırımcılar için repo, faiz oranı genellikle banka mevduatına yakındır ama vadeli mevduattan biraz düşük kalabilir. Karşılığında likidite avantajı sunar: her gün işlemi yenilemek veya erken sonlandırmak mümkündür.
Türkiye'de Repo ve TCMB Haftalık Repo
TCMB, para politikasının temel aracı olarak haftalık repo ihalelerini kullanır. Bankalar, TCMB'ye devlet iç borçlanma senetlerini teminat göstererek 1 haftalık vadeli borçlanır. TCMB bu ihalelerde uyguladığı faiz oranı, Türkiye'deki tüm faiz oranlarının referans noktasıdır.
Mart 2024 itibarıyla TCMB'nin politika faizi, yani haftalık repo faizi yüzde 50 seviyesindeydi. Bu oran, bankaların birbirinden borçlandığı gecelik faizleri, tüketici kredi faizlerini ve mevduat faizlerini doğrudan etkiler. TCMB faiz kararları Para Politikası Kurulu toplantılarında alınır ve her toplantı sonrası kamuoyuna duyurulur.
Piyasada repo işlemleri Borsa İstanbul bünyesindeki Borçlanma Araçları Piyasası'nda gerçekleşir. Günlük işlem hacmi yüzlerce milyar TL'ye ulaşabilir. Türk bankacılık sisteminin likidite yönetiminde repo piyasası kritik bir işlev üstlenir.