Amortisman, sabit kıymetlerin (makine, bina, araç gibi) kullanım süresi boyunca değer kaybının sistematik biçimde gider olarak kaydedilmesidir. Varlığın maliyetini tek seferde değil, yararlanıldığı dönemlere yayarak giderleştirme ilkesine dayanır.
Amortisman Neden Hesaplanır?
Bir şirket 500.000 TL'ye makine satın aldığında bu tutarı tek seferde gider yazmaz. Makinenin 10 yıl kullanılacağı öngörülüyorsa her yıl 50.000 TL gider kaydedilir. Bu yöntem, dönem gelirinin doğru ölçülmesini sağlar: makine 10 yıl boyunca gelire katkı sağladığına göre maliyeti de 10 yıla yayılır.
Türkiye'de amortisman uygulaması Vergi Usul Kanunu (VUK) 313-330. maddeleri ile düzenlenir. VUK, hangi varlıkların amortismana tabi tutulacağını ve azami amortisman oranlarını belirler. Gelir İdaresi Başkanlığı her yıl varlık gruplarına göre oranları içeren liste yayımlar.
Amortismanın iki önemli etkisi vardır. Vergisel açıdan gider olarak kaydedilen amortisman, vergi matrahını düşürür ve vergi avantajı sağlar. Muhasebe açısından ise varlığın defter değerinin gerçekçi biçimde gösterilmesini sağlar.
Hangi Varlıklar Amortismana Tabi?
Amortismana tabi varlıklar maddi ve maddi olmayan duran varlıklar olarak ikiye ayrılır. Maddi duran varlıklar; bina, makine, taşıt, ofis mobilyası ve ekipmanları kapsar. Maddi olmayan duran varlıklar ise patent, lisans, marka hakkı ve yazılım gibi soyut varlıklardır.
Arazi ve arsalar amortismana tabi değildir; yıpranmaz ve değer kaybetmezler. Borsada işlem gören menkul kıymetler de amortismana tabi tutulmaz. Stoklar amortisman kapsamı dışındadır.
Amortisman Hesaplama Yöntemleri
| Yöntem | Hesaplama Mantığı | Yıllık Gider | Kullanım Alanı |
|---|---|---|---|
| Normal (Doğrusal) | Maliyet / Kullanım Ömrü | Her yıl eşit | En yaygın yöntem |
| Azalan Bakiyeler | Defter değeri × Sabit oran | İlk yıllarda yüksek, azalır | Teknoloji, taşıt |
| Üretim Miktarı | Birim başına maliyet × Üretim | Kullanıma göre değişir | Üretim makineleri |
| Yıl Rakamları Toplamı | Azalan katsayı × Maliyet | İlk yıllarda yüksek | Hızlı giderleştirme |
Normal Amortisman Örneği
500.000 TL değerinde bir makine, 5 yıl kullanım ömrü ile alındığında normal amortisman yöntemiyle yıllık gider şu şekilde hesaplanır: 500.000 / 5 = 100.000 TL. Her yıl 100.000 TL gider kaydedilir, varlığın defter değeri her yıl 100.000 TL azalır. 5. yılın sonunda defter değeri sıfırlanır veya hurda değerine iner.
Azalan bakiyeler yönteminde oran, normal oranın genellikle 2 katıdır. 5 yıllık varlık için normal oran %20'dir. Azalan bakiyeler oranı %40 olur. İlk yıl 500.000 × %40 = 200.000 TL gider yazılır. İkinci yıl 300.000 × %40 = 120.000 TL. Bu yöntem ilk yıllarda daha fazla vergi avantajı sağlar.
EBITDA ve Yatırımcı Analizi
Yatırımcılar şirket analizi yaparken amortisman rakamına özellikle dikkat eder. EBITDA (faiz, vergi, amortisman ve itfa öncesi kâr), nakit yaratma kapasitesini ölçmek için kullanılan yaygın bir göstergedir. Amortisman nakit çıkışı gerektirmeyen bir gider olduğundan, gerçek nakit akışını görmek için net kâra eklenir.
Yüksek amortisman gideri olan şirketler (fabrika, makine ağırlıklı işletmeler) düşük net kâr bildirse de yüksek EBITDA üretebilir. Bu şirketleri fiyat/kazanç (F/K) oranı yerine FD/EBITDA çarpanıyla değerlendirmek daha doğrudur.
Öte yandan çok düşük amortisman şüphe uyandırır. Varlıkların gerçek yıpranmasını yansıtmayan düşük amortisman, kârı olduğundan yüksek gösterebilir. Şirketin sermaye harcaması (capex) ile amortisman oranını karşılaştırmak, varlık tabanının yenilenip yenilenmediğini değerlendirmeye yardımcı olur.
VUK ve UFRS Arasındaki Fark
Türkiye'de iki farklı amortisman uygulaması yan yana yürür. VUK amortisman hesaplaması vergi amaçlıdır; oranlar Gelir İdaresi tarafından belirlenir. UFRS (Uluslararası Finansal Raporlama Standartları) amortisman ise ekonomik gerçekliği yansıtmayı hedefler ve varlığın fiili kullanım ömrüne dayanır.
Borsa İstanbul'da işlem gören şirketler UFRS'ye göre finansal tablo hazırlar. Bu tablolarda amortisman rakamı VUK'tan farklı olabilir. Vergi beyannamesinde VUK amortisman esas alınır. İki standart arasındaki fark "ertelenmiş vergi" olarak bilançoya yansır.