Eksik istihdam, çalışmak isteyen kişilerin beceri ve niteliklerinin altında işlerde çalışması ya da tam zamanlı çalışmak istemesine karşın yalnızca yarı zamanlı iş bulabilmesidir. Resmi işsizlik rakamlarından farklı olarak, eksik istihdam işgücü piyasasındaki gizli atıl kapasiteyi yansıtır.
Eksik İstihdam Türleri
TÜİK, eksik istihdamı iki farklı boyutuyla ölçer. Birinci boyut, daha fazla çalışmak isteyen ve buna hazır olan ancak yalnızca kısa süreli iş bulan kişileri kapsar. İkinci boyut ise nitelik uyumsuzluğudur: Üniversite mezununun kâsiyerlik yapması, mühendis diplomasına sahip birinin inşaat işçisi olarak çalışması buna örnektir.
| Tür | Tanım | Ölçüm |
|---|---|---|
| Görünür Eksik İstihdam | İsteyerek yarı zamanlı çalışma | TÜİK işgücü anketi |
| Gizli Eksik İstihdam | Nitelik uyumsuzluğu | Ücret-eğitim analizi |
| İşgücü Dışı Kalanlar | İş arayanlar ama bulamayanlar | Geniş kapsamlı işsizlik oranı |
Eksik İstihdam ile Resmi İşsizlik Arasındaki Fark
Resmi işsizlik oranı, son dört haftada iş arayıp bulamayan ve çalışmaya hazır kişilerin oranıdır. Bu oran, işgücü piyasasının tüm gevşekliğini yansıtmaz. Nitekim ekonominin iyileştiği dönemlerde işsizlik oranı düşerken eksik istihdam yüksek kalabilir.
TÜİK'in yayımladığı işsizlik göstergeleri arasında "geniş kapsamlı işsizlik" oranı, işsizlere ek olarak potansiyel işgücünü ve eksik istihdam edilenleri de kapsar. Bu oran, resmi işsizlik oranının genellikle 5-8 puan üzerinde seyreder.
Türkiye'de Eksik İstihdam Verileri
Türkiye'de eksik istihdam oranı son yıllarda yüzde 8-12 bandında gezindi. Tarım sektörü mevsimsel niteliği nedeniyle eksik istihdamın en yüksek olduğu sektördür. Genç nüfusun eğitim düzeyi ile işgücü piyasasının sunduğu iş kalitesi arasındaki uçurum, nitelik uyumsuzluğunu körüklüyor.
Pandemi döneminde 2020'de eksik istihdam oranı keskin biçimde yükseldi. Hizmet sektörünün çökmesi, tam zamanlı çalışmak isteyen milyonlarca kişiyi kısa çalışma ödeneğine ya da fiilen işsizliğe mahkûm etti. 2022-2023 döneminde normalleşmeyle birlikte oran düştü ama pandemi öncesi düzeylerin bir miktar üzerinde kaldı.
Eksik İstihdam Ekonomiye Nasıl Etki Eder?
Eksik istihdam, üretkenlik ve büyüme üzerinde olumsuz etki yaratır. Becerilerinin altında çalışan bireyler tam potansiyellerini ekonomiye katmaz. Bu durum ücret baskısını da sınırlar; nitelik uyumsuzluğu yüksekken reel ücretlerin artması zorlaşır. Düşük reel ücretler ise tüketim harcamalarını ve iç talebi kısıtlar.
Enflasyon hedeflemesi yapan merkez bankaları eksik istihdamı da takip eder. İşgücü piyasasındaki atıl kapasite, ücret enflasyonunun sınırlı kalmasına yol açar. Bu da merkez bankasının faiz indirmeye daha geniş alan bulmasını sağlayabilir. Aksine, eksik istihdam düşükken ücret baskısı artar ve enflasyon yükselebilir.
Yatırımcılar Eksik İstihdamı Nasıl Takip Eder?
TÜİK her ay işgücü istatistiklerini açıklar. Bu açıklama, döviz kurunu ve faiz beklentilerini etkileyebilir. İşsizliğin beklenenden yüksek, eksik istihdamın da geniş kaldığı veriler, faiz indirim beklentilerini besler ve TL üzerinde baskı yaratabilir.
ABD'de ise Fed, işsizliğin yanı sıra U-6 oranını da takip eder. U-6, resmi işsizliğe ek olarak kısmen çalışanları ve iş aramaktan vazgeçenleri kapsar. Fed'in faiz kararlarına ilişkin projeksiyonlar yapılırken U-6 önemli bir girdi oluşturur. Dezenflasyon sürecinde işgücü piyasasının ne kadar hızlı soğuduğu bu göstergelerle ölçülür.
Eksik İstihdamı Azaltmanın Yolları
Eksik istihdamla mücadelede iki farklı politika gündemdedir. İlki talep yönlü: ekonomik büyümeyi hızlandırmak, şirketlerin nitelikli işçi talebini artırmak ve tam zamanlı istihdamı cazip kılmak. İkincisi arz yönlü: eğitim sistemini işgücü piyasasının ihtiyaçlarıyla uyumlu hale getirmek ve mesleki eğitimi yaygınlaştırmak.
Türkiye'de 2016'dan itibaren genişletilen mesleki eğitim politikaları bu çerçevede değerlendirildi. Yatırım ortamı kalitesi de önemlidir; nitelikli iş yaratan yabancı ve yerli yatırım, eksik istihdamı doğrudan azaltır. Şirket finansmanı kolaylaştıkça KOBİ'lerin nitelikli işçi talebi artar.