Sukuk, İslami finans prensipleri çerçevesinde yapılandırılan ve bir varlığın mülkiyet payını ya da gelir hakkını temsil eden menkul kıymettir. Faiz yerine kira geliri, kâr payı veya varlık getirisine dayandığı için faizsiz finans araçları arasında yer alır.
Sukuk Neden Tahvilden Farklıdır?
Geleneksel tahvil, ihraççının belirli bir faizi periyodik olarak ödemeyi ve vade sonunda anaparayı iade etmeyi taahhüt ettiği bir borç aracıdır. Sukuk ise borç değil, varlık sahipliği veya usufruct (kullanım hakkı) üzerine kuruludur. Yatırımcı, sukuk alarak belirli bir varlık veya projedeki ekonomik hakkı satın alır.
İslam hukuku (fıkıh) faizi (riba) yasaklar. Bu nedenle faizli borçlanma araçları faizsiz bankacılık ilkeleriyle uyumsuztur. Sukuk, bu kısıtı aşmak için varlık bazlı bir yapı kullanır. Yatırımcıya ödenen gelir teknik olarak kira, kâr payı veya satış geliridir; faiz değildir.
Sukuk Türleri
Sukuk, dayandığı İslami finans sözleşmesine göre farklı yapılarda ihraç edilir:
| Sukuk Türü | Dayanak Sözleşme | Getiri Kaynağı |
|---|---|---|
| İcara (Kira) Sukuku | Kira sözleşmesi | Varlığın kira geliri; en yaygın yapıdır |
| Murabaha Sukuku | Maliyet artı kâr marjlı satış | Satış kâr marjından elde edilen gelir |
| Mudaraba Sukuku | Kâr ortaklığı | Projenin kâr-zarar paylaşımı |
| Vekalet Sukuku | Vekâlet (acente) sözleşmesi | Yönetilen varlık portföyünün getirisi |
Türkiye'de Sukuk Piyasası
Türkiye'de sukuk, "kira sertifikası" adıyla anılır. Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında SPK düzenlemesine tabidir. Türkiye Hazinesi 2012'den itibaren dolar ve TL cinsinden düzenli kira sertifikası ihraç etmektedir. Uluslararası piyasalarda ihraç edilen kira sertifikalarının büyük bölümü Londra Borsası'nda listelenmektedir.
Türkiye'nin egemen sukuk ihraçları her iki yönde de ciddi talep görmektedir. 2023'te Hazine tarafından ihraç edilen bir TL kira sertifikası ile 2024'te gerçekleştirilen 2,5 milyar dolarlık uluslararası sukuk ihraçları, yatırımcı tabanının genişliğini ortaya koyar.
Özel sektörde ise Türkiye Finans, Albaraka Türk ve Kuveyt Türk gibi katılım bankaları başta olmak üzere çok sayıda şirket kira sertifikası ihraç etmiştir. Borsa İstanbul'un SGMK (Sabit Getirili Menkul Kıymetler) platformunda bu sertifikalar ikincil piyasada işlem görmektedir.
Küresel Sukuk Piyasasının Büyüklüğü
Küresel sukuk piyasası 2024 itibarıyla 800 milyar doların üzerine çıktı. Malezya, en büyük sukuk piyasasına sahip ülke konumundadır; küresel ihraçların yaklaşık %40'ı Malezya'dan kaynaklanmaktadır. Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri (Suudi Arabistan, BAE, Katar) ikinci büyük ihraç grubunu oluşturur.
Küresel kurumsal yatırımcılar da artık portföylerini çeşitlendirmek için sukuka yönelmektedir. Faizsiz finans ilkeleri dışında kalan yatırımcılar da sukuk yapılarını tercih edebilmektedir; çünkü bu yapılar gerçek varlığa dayandığından belirli bir güvence sunar.
Sukuk Alırken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Sukuk yatırımlarında dayanak varlığın kalitesi ve ihraççının kredi notu önemlidir. Egemen sukuk (devlet ihraçları) en düşük kredi riskini taşırken, kurumsal sukuklar kredi değerlendirme notuna ve şirketin mali durumuna göre farklı risk profiline sahiptir.
DİBS ile sukuk karşılaştırıldığında her ikisi de sabit getirili araç kategorisindedir. Ancak sukuk bir varlık devri içerdiği için yapısal olarak daha karmaşıktır. Yatırımcının dayanak varlığa ve sözleşme türüne hakim olması yardımcı olur.
Kur riski de göz ardı edilmemelidir. Dolar cinsinden sukuk alındığında döviz bazında bir getiri elde edilir; ancak kur hareketiyle TL bazındaki getiri değişebilir.
Sukuk ile Geleneksel Tahvilin Vergisel Karşılaştırması
Türkiye'de kira sertifikası gelirleri DİBS gelirleriyle aynı vergi rejimine tabidir. Bireysel yatırımcılar için %10 stopaj uygulanır ve bu gelirin beyan edilmesi gerekmez. Bu durum sukuku vergi açısından tahvile eşdeğer konuma getirmektedir.