Kambiyo, yabancı para ve döviz işlemlerini düzenleyen mevzuatı, bu işlemlerde kullanılan belgeleri ve döviz piyasasındaki alım satım faaliyetlerini kapsayan geniş bir kavramdır. Türkiye'de kambiyo mevzuatının temelini Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar oluşturur.
Kambiyo Kelimesinin Anlamı
Kambiyo, İtalyanca "cambio" (değişim, dönüşüm) kelimesinden gelir. Finans terminolojisinde birkaç farklı bağlamda kullanılır. Birincisi, döviz alım satımı anlamında: "kambiyo işlemi" döviz veya yabancı ödeme araçlarının alınıp satılmasıdır. İkincisi, hukuki bağlamda: "kambiyo senetleri" kıymetli evrak niteliğindeki poliçe, bono ve çeklerdir. Üçüncüsü, döviz bürosu anlamında: "kambiyo bürosu" veya "döviz bürosu" olarak kullanılır.
Türkiye'de yetkili kambiyo müessesesi, Hazine ve Maliye Bakanlığı'ndan lisans almış ve döviz alım satım yetkisine sahip kuruluşlardır. Bankalar, PTT ve özel döviz büroları bu kapsamdadır.
32 Sayılı Karar ve Kambiyo Mevzuatı
Türkiye'de döviz işlemlerinin temel yasal çerçevesi, 1989 yılında yürürlüğe giren "Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar"dır. Bu karar ile Türkiye hem cari hem de büyük ölçüde sermaye hesabında serbestleşmeye geçmiştir. Temel ilkeler şöyledir:
- Türkiye'de yerleşik kişiler serbest olarak döviz alabilir ve tutabilir.
- Döviz mevduat hesabı açılabilir.
- Yurt dışına para transferi izne tabi olmakla birlikte büyük ölçüde serbesttir.
- Mal ve hizmet ithalatı ile ihracatında döviz kullanımı serbesttir.
- Yabancı menkul kıymetlere yatırım yapılabilir.
Ancak bazı işlemler bildirim veya izin koşuluna bağlıdır. Belirli eşiğin üzerindeki yurt dışı transferlerde bankalar SWIFT mesajları aracılığıyla ilgili kurumlara bildirim yapmak zorundadır.
Kambiyo Senetleri
Kambiyo senetleri, Türk Ticaret Kanunu kapsamında özel bir kıymetli evrak grubudur. Üç türden oluşur:
| Senet Türü | Tanım | Kullanım Alanı |
|---|---|---|
| Poliçe | Bir kişinin başkasına belirli bir parayı üçüncü kişiye ödemesini emrettiği senet | Uluslararası ticaret, dış ticaret finansmanı |
| Bono (Emre Muharrer Senet) | Düzenleyenin belirli kişiye belirli tutarı ödemeyi taahhüt ettiği senet | Ticari kredi, mal alımı taahhüdü |
| Çek | Bankaya verilen ödeme emri; görüldüğünde ödenir | Ticari ödemeler, vadeli işlemler |
Kambiyo Suçları Nelerdir?
1567 Sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu, kambiyo mevzuatına aykırı işlemleri idari yaptırıma veya cezai kovuşturmaya bağlar. Yetkisiz döviz alım satımı yapmak, döviz transferlerini bildirmemek veya sahte belgelerle kambiyo işlemi gerçekleştirmek bu kapsamda değerlendirilebilir.
Uygulamada bireysel düzeydeki küçük işlemler genellikle idari para cezasına konu olur. Büyük ölçekli ve organize kambiyo ihlalleri ise savcılık soruşturmasına yol açabilir.
Kambiyo İşlemleri ile Konvertibilite İlişkisi
Kambiyo mevzuatının serbestliği, bir ülkenin para biriminin konvertibilite derecesini doğrudan belirler. Kambiyo kısıtlamaları ne kadar az ve şeffaf olursa, para birimi o ölçüde konvertibil sayılır. Türkiye 1989'daki 32 Sayılı Karar ile hem cari hesap hem büyük ölçüde sermaye hesabı serbestisini sağlamıştır. Bu, Türk yatırımcıların yurt dışı varlıklara erişmesini ve yabancı yatırımcıların Türkiye'ye girmesini kolaylaştırmıştır.
Kriz dönemlerinde merkez bankalarının kambiyo kısıtlamasına gitmesi, konvertibiliteyi geçici olarak zayıflatır. 2021-2022 döneminde Türkiye'de dövizle borçlanmaya getirilen bazı kısıtlamalar bu çerçevede değerlendirilebilir.
Döviz Bürosu ve Banka Üzerinden Kambiyo İşlemi Farkı
Türkiye'de döviz alım satımı hem bankalar hem de yetkili döviz büroları üzerinden yapılabilir. Bankalar genellikle daha geniş hizmet yelpazesi sunar (havale, SWIFT, döviz hesabı). Döviz büroları ise genellikle nakit işlemlerde daha uygun kurlarla çalışabilir; bürokrasi daha azdır.
Forex piyasasında ise kambiyo işlemi kaldıraçlı olarak yapılır ve spread çok daha dardır. SPK lisanslı aracı kurumlar üzerinden yapılan Forex işlemleri yasal güvence altındadır.